Femínisti er manneskja sem vill jafnrétti kynjanna

Katrín Anna Guðmundsdóttir er talskona Femínistafélags Íslands og það þýðir að hún er kona sem stundum tekur að sér að mæta í fjölmiðla til þess að vera „sú leiðinlega“ sem alltaf er að röfla um jafnrétti kynjanna. Þórunn Hrefna Sigurjónsdóttir talaði við Katrínu Önnu og komst að því að hún er lífsglöð ung kona með sterka réttlætiskennd. Svo sterka að hún hefur nýlega sagt upp starfi sínu hjá traustu hugbúnaðarfyrirtæki til þess að geta hellt sér af fullum krafti í að berjast fyrir jafnrétti karla og kvenna á Íslandi.

Það var eftir markaðsfræðitíma í University of Kansas-háskólanum sem Katrín Anna byrjaði að kalla sig femínista. Þann vetur hafði hún kennara sem var duglegur við að segja smekklausa brandara á kostnað kvenna. Hann talaði mikið um hvað konur og tölvur ættu litla samleið og stundum þegar hann sýndi auglýsingar í kennslunni beindi hann máli sínu einungis til kvenkyns stúdenta. Það var í þeim tilfellum sem auglýsingarnar snerust um þvottaefni eða bleyjur – málefni sem hann taldi að einungis konur gætu haft skoðun á. “Og hvað finnst ykkur um þetta stelpur? Er þessi þvottaefnisauglýsing vænleg til árangurs?”
Eftir einn tímann ræddu nokkrar af stelpunum yfirgengilega hegðun mannsins og einhver þeirra sagði: „Sko, ég er nú ekki femínisti en þetta er fullmikið af því góða.“
Orðið femínisti var hinni rúmlega tvítugu Katrínu Önnu ekki tamt, en það vakti forvitni hennar. Fyrst að kona sem blöskrar misrétti tekur fram að hún sé ekki femínisti, hvað skyldi þá femínisti vera? Eitthvað sem bar að forðast? Eitthvað ranglátt eða neikvætt? Eitthvað sérlega öfgafullt eða óraunhæft? Á þessu varð hún að fá skýringu. Þegar heim var komið gekk hún rakleitt að bókahillunni, sótti sér orðabók og fletti þar til svarið blasti við henni: Femínisti er manneskja sem vill jafnrétti kynjanna.
Síðan þá hefur Katrín Anna verið femínisti.

Of gömul fyrir Bríeti
„Það má kannski segja að viðskiptafræðin sé rökrétt framhald af Verzló,“ segir Katrín Anna þegar ég bið hana að segja frá því hvernig hún rataði inn í námið sem hún valdi sér. „Þegar ég lauk stúdentsprófi var markaðsfræðin nýtt og spennandi fag og ég ákvað að drífa mig til Kansas í viðskipta- og markaðsfræði. Þar var ég í fjögur og hálft ár, lauk mastersnámi og ætlaði mér að starfa áfram í Bandaríkjunum. Ég flutti til Baltimore þar sem ég vann á ráðningastofu í skamman tíma en í lok árs 1994 bar heimþráin mig ofurliði.
Námið var mjög skemmtilegt en ég komst fljótlega að því að auglýsingageirinn var ekki fyrir mig. Þá var ég auðvitað orðin mikill femínisti og hefði aldrei megnað að vinna við að búa til þær staðalímyndaauglýsingar sem tíðkast í bransanum. Markaðsfræðin er þó svo miklu meira en vinna við auglýsingar, og tölvugeirinn heillaði mig mikið. Ég fór að vinna við markaðsmál hjá hugbúnaðarfyrirtæki þegar ég kom hingað heim til Íslands og færði mig smátt og smátt yfir í það sem mér fannst mest spennandi, ráðgjöf og verkefnisstjórnun.“
Katrín Anna segir að þekking á lögmálum auglýsinganna og reglum markaðarins nýtist sérlega vel í jafnréttisbaráttunni sem hún hefur nú hellt sér út í af fullum krafti með Femínistafélaginu. En hvernig var það þegar hún hafði flett orðabókinni um árið og uppgötvað að hún væri femínisti, lét hún samstundis til skarar skríða í baráttunni?
„Ég var ekki virk í neinum félagsskap femínista í Bandaríkjunum þó ég hafi reyndar einu sinni farið á fund hjá NOW, National Organization of Women. Ég fór bara á bókasafnið og byrjaði að lesa það sem ég fann um femínisma. Ég valdi ekki endilega efni eftir einhverja ákveðna höfunda, heldur las allt sem ég kom höndum yfir, til að mynda rit eftir bandaríska femínista á borð við Gloriu Steinem og Naomi Woolf. Mér þótti líka forvitnilegt að lesa sögur af konum sem á einhvern máta brutu blað, eins og frásagnir þeirra fyrstu sem fóru í læknisfræði í Bandaríkjunum. Ein þeirra lýsti því hvernig hún mátti sitja undir því að kennari sem kenndi líffærafræði kryddaði námsefnið með því að setja klámmyndir af konum inn á milli annarra mynda. Fyrir þessu hafði skapast hefð vegna þess að það þótti svo leiðigjarnt fyrir blessaða læknanemana að þurfa að horfa endalaust á óspennandi innyfli. Námið var að sjálfsögðu miðað við karla og þetta urðu konurnar að láta sig hafa.
Bók Naomi Woolf, The Beauty Myth, heillaði mig mikið og mér þótti gaman að setja kenningar hennar í samhengi við markaðsfræðina. Á tímum útlitsdýrkunar, kláms og kynlífsvæðingar er þessi bók sérlega holl lesning. Ég varð sífellt áhugasamari eftir því sem ég las meira og fann að femínísk vitund mín og sannfæring styrktist.”
Katrín Anna segist hálfpartinn skammast sín fyrir að hafa komið heim til Íslands uppfull af femínískum áhuga, en hafa samt ekki gert neitt til þess að tengjast öðrum femínistum eða vinna í jafnréttismálum.
„Femínisminn var mjög lítt sýnilegur á þessum tíma og jafnvel þó að það hvarflaði að mér að gera eitthvað til þess að breyta því, þá kom ég mér aldrei til þess. Ég fór samt ekki leynt með skoðanir mínar og það duldist engum af vinum mínum, fjölskyldu og vinnufélögum að ég væri einlægur jafnréttissinni, enda sótti ég mikið í að ræða þau mál. Ég get huggað mig við að ég hafði áhrif á mitt nánasta umhverfi, þó að ekki hefði ég dug í mér til að hrópa mikið á torgum.
Þegar Bríeturnar stofnuðu sitt félag þótti mér það frábært og ég fylgdist grannt með þeim. Áhersla þeirra var á að ná til ungra femínista, en ég var orðin 27 ára og mér fannst ég allt of gömul. Ég mannaði mig þó eitt sinn upp í að tala inn á símsvara hjá þeim, en þær svöruðu mér ekki og ég var alveg sannfærð um að þar væri elli minni um að kenna!
Vinkona mín og sálufélagi fór síðan til náms í kynjafræði í Háskólanum og þar frétti hún af femínistapóstlistanum. Hún skráði mig á listann umsvifalaust, án þess að spyrja mig, enda vissi hún að slíkur umræðuvettvangur var einmitt það sem ég hafði lengi beðið eftir.
Ég fór að skrifa reglulega á póstlistann og sendi svo póst til Þorgerðar Einarsdóttur þegar byrjað var að tala um stofnun Femínistafélagsins og tjáði henni að ég væri til í slaginn. Við kölluðum okkur Fjórar fræknu, sem mynduðum undirbúningshóp undir dyggri stjórn Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum. Í hópnum voru, auk mín, þær Gunnhildur Sigurhansdóttir, Gyða Margrét Pétursdóttir og Auður Magndís Leiknisdóttir. Snemma var ákveðið að hafa ekki formann heldur byggja ráð félagsins upp af ellefu hópum sem leiddir væru af svonefndum ráðskonum en þær hittust síðan reglulega til þess að ræða það sem skipulagt væri á vegum félagsins. Einnig var ákveðið að skipa talskonu, ritara og gjaldkera og mér datt ekki í hug að skorast undan þegar stungið var upp á mér sem talskonu.”

Gegn klámi á netinu
Hlutverk Katrínar Önnu er að koma fram fyrir hönd félagsins þegar á þarf að halda, en hún leggur ríka áherslu á að hún sé alls ekki sú eina sem það gerir. Á hennar ábyrgð sé ekki síður að benda á aðra meðlimi félagsins ef fjölmiðlar hafa samband og vilja ræða við fulltrúa þess. Þá reyni hún að finna hæfustu manneskjuna í samræmi við málefnið hverju sinni. Ef umræðuefnið er til að mynda heilbrigðismál kvenna hefur hún samband við einhverja í heilbrigðishópnum, og ef það vantar sérfræðing í menningarmálum leitar hún á náðir menningarmálahópsins og svo framvegis. Sjálf hefur hún einkum sérhæft sig í því að ræða staðalímyndir í auglýsingum og í fjölmiðlum, en þau mál hafa verið í brennidepli upp á síðkastið.
„Í vor fékk ég póst frá einni félagskonu, sem vakti athygli mína á því að netsíður á borð við tilveran.is og batman.is, sem vísa á gróft klám, hefðu fjölmarga styrktaraðila og auglýsendur. Það vakti undrun okkar að meðal þessara auglýsenda voru virt stórfyrirtæki, stéttarfélög og stjórnmálaflokkar sem alla jafna láta ekki orða sig við útbreiðslu klámefnis. Við leyfðum okkur að efast um að þessir aðilar gerðu sér grein fyrir því hvað þeir væru að leggja nafn sitt við og ákváðum að senda þeim kurteislegt bréf þar sem við bentum á hvers konar efni væri tengt inn á síðurnar.
Við fengum þakkarbréf frá öllum til baka og öll tóku fyrirtækin auglýsingar sínar til endurskoðunar, nema eitt, en þaðan fengum við bréf þess efnis að inni á vefsíðunum væru ungu krakkarnir og til þeirra vildi fyrirtækið ná. Þessar bréfasendingar voru ákvörðun fárra félagskvenna en nú í haust hóf Femínistafélagið markvissar aðgerðir. Staðalímyndahópurinn hefur safnað klámefni af vefsíðum sem eiga að höfða til ungs fólks og kynnt fleirum hvað þar er að finna.
Á síðum á borð við tilveran.is, batman.is og humor.is er mikið af skemmtilegum bröndurum, tölvuleikjum og myndum sem börn og unglingar sækja í en saman við skemmtiefnið er að finna mjög gróft klám. Við vitum að það er óvinnandi vegur að útrýma klámi af netinu, enda er veraldarvefurinn gríðarlegt flæmi þar sem allir geta fundið sér slíkt efni ef löngunin er fyrir hendi. Okkur finnst þó ekki í lagi að beina því markvisst að börnum og unglingum, eins og gert er á þessum síðum.
Við tókum upp samstarf við aðila sem selja auglýsingar inn á vefinn og þangað geta fyrirtæki leitað til að fá ráðgjöf um hvað hentar ímynd þeirra. Þar er auglýsendum bent á hvað er að finna inni á hverjum vef fyrir sig og þeim er hjálpað við að móta sér stefnu í auglýsingamálum og framfylgja henni. Það hefur sýnt sig að ekki er nóg að finna bara markhópinn og auglýsa, líka þarf að taka með í reikninginn hvað auglýsingarnar gera ímynd fyrirtækisins.
Við viljum veita aðhald, en vildum ekki byrja á því að fordæma fyrirtækin sem auglýsa á slíkum vefsíðum. Við völdum heldur að byrja á því að koma umræðum af stað.
Einhverjir auglýsendur hugsa: Það fólk sem les slíkar vefsíður hefur ekkert á móti efninu sem þar er að finna. Þess vegna skaða auglýsingarnar ekki ímynd fyrirtækisins. Þeir taka ekki með í reikninginn að aðrir viðskiptavinir, sem ekki leggja blessun sína yfir klámefni, yrðu kannski ekki hrifnir af því að vita að fyrirtækið auglýsir á slíkum stað. Þannig bíður ímynd fyrirtækisins hnekki.“
Þegar Katrín Anna er spurð um viðbrögð þeirra sem að vefsíðunum standa þegar auglýsendur tóku að draga sig til baka, segir hún að þau hafi verið æði misjöfn.
„Á einni vefsíðunni var hvatt til þess að notendur sendu mótmælapóst til mín og ráðskvenna Femínistafélagsins, en enginn slíkur póstur hefur borist. Á sömu vefsíðu voru birtar myndir af okkur og heilmikið af persónulegum svívirðingum, en það var sennilega gert í stundarreiði og hefur að mestu verið hreinsað út aftur þótt þar finnist í dag mikil reiði gagnvart femínistum og mikill andfemínískur áróður.
Á einum stað var birt nokkuð málefnaleg yfirlýsing, nema þar voru aðgerðir okkar kallaðar ofbeldi, sem er mjög fjarri lagi. Við erum aðeins að nýta okkar tjáningarfrelsi og segja að okkur sé ekki sama um þessa hluti. Með því erum við að reyna að virkja markaðinn til þess að taka málin í sínar hendur. Markaðurinn á að vera gagnvirkur og hann á að segja stopp þegar honum er misboðið, en hann er það ekki eins og málum er háttað í dag. Stórum hópum fólks líkar ekki að börn og unglingar hafi svo greiðan aðgang að grófu klámi, en samt segir enginn: „Hingað og ekki lengra.“ Því viljum við breyta.“

Ljótar konur eru á móti fegurðarsamkeppnum
Katrín Anna er spurð um móttökurnar þegar hún kemur fram einhvers staðar fyrir hönd Femínistafélagsins. Mætir hún skilningi og upplýsingu, eða þarf hún stöðugt að standa í því að leiðrétta lífseigar ranghugmyndir um femínisma, sem oft birtast í orðunum: „Ég er nú jafnréttissinni en ég er enginn femínisti,“ og bera til baka það sem komist hefur á kreik að femínistar vilji eitthvað meira en jafnrétti kynjanna? Að femínistar hati karlmenn og dreymi helst um að koma þeim öllum fyrir kattarnef til þess að geta sölsað undir sig heiminn?
„Það er mjög misjafnt. Margir eru mjög ánægðir með okkur, styðja okkar málflutning heilshugar og finnst löngu tímabært að jafnréttismálin skipi verðugan sess í okkar þjóðfélagi. Aðrir eru ekki jafn ánægðir”.
Katrín Anna hefur líka þurft að standa fyrir máli Femínistafélagsins varðandi aðgerðirnar sem áður voru ræddar, þegar auglýsendur voru hvattir til þess að gá að ímynd sinni og margir þeirra hættu að auglýsa á vefmiðlum sem vísa á klámefni. Andstaðan við þær aðgerðir hefur ef til vill verið sterkust meðal ungra karlmanna sem aðhyllast frjálshyggju og telja að með aðgerðunum séu femínistar að skerða frelsi einstaklingsins til þess að gera það sem hann kýs. Katrín Anna segir að það sé umdeilanlegt hvernig frelsishugtakið er skilgreint í þessum málflutningi.
„Í stefnuskrá Frjálshyggjufélagsins segir að félagsmenn vilji óskorað frelsi einstaklingsins, en frelsið eigi ekki að vera án ábyrgðar. Frelsi einnar manneskju megi ekki takmarka frelsi annarra. En hver á að ákveða þau mörk sem ekki má stíga yfir? Ef það er einstaklingsbundið val er óhjákvæmilegt að skilgreiningar stangist á. Ein manneskja gæti sagt: „Með þessu ertu að skerða frelsi mitt,“ en fengið svarið: „Nei, það er ég ekki að gera.“ Frjálshyggjufélagið hefur á stefnuskrá sinni að beita sér sérstaklega fyrir atvinnufrelsi kvenna sem starfa við nektardans, klámiðnað og vændi. Þessi viðhorf birtast þó víðar en í Frjálshyggjufélaginu og þær raddir urðu háværar þegar femínistar mótmæltu við súlustaði. Sagt var að með mótmælunum værum við að skerða frelsi nektardansmeyja sem stunduðu þessa atvinnu vegna þess að hún væri góð tekjulind. Sögur um hamingjusamar vændiskonur og klámmyndaleikkonur sem græða á tá og fingri eru líka furðulega algengar þó að fjölmargar rannsóknir gefi til kynna að flestar þessara kvenna hrekist út í að selja líkama sinn í mikilli neyð og bíði við það varanlegt andlegt tjón. Mér finnst þessi málflutningur oft snúast meira um frelsi karla til þess að kaupa.“
Sem talskona Femínistafélagsins mætirðu oft fólki sem er mjög ósammála femínískum hugmyndum. Aðferðirnar til þess að andmæla femínistum geta verið einkar ómálefnalegar og stundum snúist upp í hreint skítkast. Þurftirðu ekki að hleypa í þig kjarki til þess að búa þig undir að vera jafnvel kölluð „þessi nöldurgjarna og leiðinlega“ eða „kerlingin sem varð bitur vegna þess að hún var svo óvinsæl hjá karlmönnum“?
„Stundum þarf ég að herða mig aðeins upp. Þegar við nokkrir femínistar mættum á Ungfrú Ísland.is keppnina með femínistaboli handa keppendum var tekið við okkur viðtal uppi á sviði. Í umfjölluninni á eftir fengum við ýmsar athugasemdir um útlit okkar og það var beintengt því sem við höfðum að segja. Að sennilegast værum við bara svona bitrar yfir því að eiga sjálfar ekki möguleika á því að taka þátt í fegurðarsamkeppni. Auðvitað þarf að hafa sjálfstraustið í lagi undir slíkum kringumstæðum enda er ég alveg sannfærð um að ég sé voðalega sæt og skemmtileg,“ segir Katrín Anna og hlær.
„En athugasemdir á borð við þessar sýna líka hvað það er mikil þörf fyrir samtök eins og Femínistafélagið. Þegar helstu rökin gegn því sem við höfum að segja eru að við séum bara svo ljótar og leiðinlegar. Ef fólki fyndist við æðislega sætar, segði það þá: „Já, þetta er sniðugt“? Skiptir útlitið þá meira máli en það sem maður segir og gerir? Er ekki eitthvað bogið við það?
Slík rök halda ekki enda eru þetta ekki rök heldur þöggunaraðferð – en því miður þöggunaraðferð sem virkar mjög vel.“

Góður stjórnandi þarf ekki alltaf að vera í vinnunni.
„Ég held að við séum ekki komin lengra í átt að jafnrétti vegna þess að það eru svo sterk öfl í þögguninni,” segir Katrín Anna. „Ef konur segja sína skoðun á þessum málum er reynt að þagga niður í þeim með því að leiða þeim fyrir sjónir að þær skoðanir séu óæskilegar.“
Hvaða öfl eru þetta? Ef maður gengur á milli fólks og segir: Vilt þú ekki jafnrétti kynjanna? Þá segja allir: „Jú auðvitað vil ég jafnrétti kynjanna. Það er ekki nema sjálfsagt mál!“
„Fólk segist vilja jafnrétti en síðan er annað mál að þekkja birtingarmyndir ójafnréttisins. „Jú ég vil jafnrétti en ég vil samt fá að borga fyrir að horfa á berar konur vegna þess að konur eru fallegar.“ Það tengir því ekki kaup á berum konum við ójafnrétti. Það sér ekki samhengið á milli þess að líkami kvenna hefur verið notaðar til þess að selja flest í gegnum tíðina, þar á meðal klám og niðurlægingu.
Eins er það með vinnumarkaðinn. Oft er sagt að illa gangi að fá konur í stjórnunarstöður eða að fá konur til þess að taka þátt í stjórnmálum. Gengið er út frá því sem vísu að konur hafi jafn góð tækifæri og karlar, en þær nýti ekki þau tækifæri og svo sé „bara alltaf sama tuðið í þessum kerlingum“. Þeir sem halda þessu fram átta sig ekki á því að við höfum erft ýmsar aldagamlar hefðir og viðhorf sem eru ennþá ríkjandi í dag.
Heimurinn er enn að stærstum hluta skilgreindur út frá karlmanninum. Karlinn er normið en konurnar frávikið. Stundum heyrist í fréttum: „Tuttugu létust í slysinu, þar á meðal konur og börn.“ Gengið er út frá því normi að fjallað sé um karla en frávikin þarf að nefna sérstaklega, konur og börn. Oft hefur verið sagt að ábyrgð á börnum og heimili hvíli enn að stærstum hluta á konum, þess vegna hafi þær ekki jöfn tækifæri og karlar á vinnumarkaði. Það þýðir þó ekki að bregðast við með því að hvetja konur til þess að hætta að hugsa um heimilið og börnin, heldur verðum við að breyta vinnumarkaðnum og taka tillit til þessara þátta. Það á ekki að vera nauðsynlegt að vinna botnlausa yfirvinnu til þess að geta verið í stjórnunarstöðu. Fólk sem er vel skipulagt á að geta afkastað dagsverki á átta tímum. Það á að geta stýrt verkefni eða jafnvel fyrirtæki þó að það vilji líka hugsa um fjölskyldu sína.“
Karl sem vinnur til níu á kvöldin sýnist vera ástríðufullur starfsmaður og er mun líklegri til þess að vera boðin yfirmannsstaða, þó að hann hafi kannski farið í þriggja tíma hádegismat og alls ekki afkastað meiru en kona sem fer heim klukkan fimm til þess að hugsa um börnin sín...
„Oft er horft til viðveru á vinnustað í stað þess að rýna í afköstin. Góður stjórnandi sé sá sem er „alltaf í vinnunni“ og virðist fórna öllu fyrir starfið. Þetta sýnir að verið er að nota rangan mælikvarða. Vinnuframlag er mælt í klukkustundum en ekki samkvæmt árangri eða gæðum. Við höfum verið alin upp í því að vinnusemi sé æðst allra dyggða og þau séu duglegust sem vinna mest og lengst. Rannsóknir hafa sýnt að fólk sem vinnur hlutastarf afkastar oft meiru en það sem er í heilsdagsstarfi í sömu vinnu. Þau sem eru í hlutastarfi skipuleggja sig betur innan þess tíma sem þeim er úthlutað til þess að ljúka verkinu. Mælikvarðinn á vinnusemi er rangur. Konur sem fara úr vinnunni klukkan þrjú eða fimm til þess að sækja börn sín, þær leggjast ekki með tærnar upp í loft þegar þær koma heim. Störf kvenna, svo sem að taka ábyrgð á heimili og sjá um börn, eru ekki metin til jafns á við störf karla úti á vinnumarkaðnum. Ein hugmynd að lausn er að berjast fyrir því að vinnuvikan verði stytt og breyta þannig smátt og smátt þeim viðhorfum að stjórnandinn verði að velja á milli fjölskyldulífs og stjórnunarstöðu.“

Börn í g-streng
Er Femínistafélagið að gera gagn?
„Já, tvímælalaust. Ég er rosalega ánægð með Femínistafélagið,“ segir Katrín Anna og það hýrnar yfir henni. „Hin síðari ár hefur jafnréttisbaráttan ekki verið mjög sýnileg, þó að fullt af fólki hafi unnið markvisst að jafnréttismálum. Vera hefur lengi komið út, Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum hefur verið starfrækt, KRFÍ hefur verið starfandi í nær 100 ár og Bríeturnar og fjölmargir aðrir hafa unnið mikið og þarft starf af brennandi áhuga. En umræðan í þjóðfélaginu hefur ekki verið uppi á yfirborðinu. Það hefur þó verið sterk undiralda en tilfinnanlega skort vettvang til þess að virkja fólk og benda því á leiðir til þess að berjast fyrir jafnrétti. Nú, eftir stofnun femínistapóstlistans og Femínistafélagsins, er bylgjan næstum áþreifanleg. Fjöldi fólks fylltist eldmóði þegar það fann að það hafði vettvang til þess að tjá sig og taka þátt í umræðum um jafnréttismál. Á femínistapóstlistanum gat það sett fram óánægju sína og fundið skoðunum sínum farveg, það fékk viðbrögð og ábendingar um leiðir til úrbóta. Þegar Femínistafélagið var stofnað var síðan farið á stúfana með markvissar aðgerðir.
Umræðan er ekki bara á póstlistum heldur hefur áhuginn smitað út frá sér. Jafnréttismál eru hvarvetna rædd og fólk er orðið óhrætt við að láta í sér heyra þegar því blöskrar. Dæmi um það má nefna af mínu áhugasviði, staðalímyndir í auglýsingum, þá hefur orðið bylting á nokkrum mánuðum í því hversu miklu betur fólk almennt ber kennsl á birtingarmyndir kynjamisréttis.
Í tímaritinu Mannlífi birtist fyrir stuttu myndröð sem auglýsti kynæsandi undirfatnað frá versluninni Ég og þú. Fyrirsætan var í kynferðislegum stellingum og mikið máluð en barnslegur svipur hennar skein þó í gegn. Í ljós kom að hún var aðeins fimmtán ára gömul – eða barn samkvæmt lögum. Umræður sköpuðust á femínistapóstlistanum um siðleysi myndanna og fjölmargir viðruðu andúð sína á birtingu þeirra. Fólk ákvað að láta í sér heyra, sendi póst á ritstjórn Mannlífs og mótmælti.
Mér er nær að halda að kraumandi femínískur baráttuhugur í samfélaginu hafði valdið því að þetta mál var tekið upp í fréttum sjónvarps og það fordæmt. Nýlegt dæmi má líka nefna þegar barnablaðið Æskan tók heilsíðu undir myndir af stúlkum í g-streng og lét að því liggja að þetta væri tískan í dag – bómullarnærbuxur þættu ekki flottar lengur. Það varð einnig að fréttamáli vegna þess að fólk er almennt að vakna til vitundar um að slíkt er ekki í lagi og það vill gera eitthvað til þess að breyta því. Þess ber að geta að sterk viðbrögð neytenda urðu til þess að Æskan sendi afsökunarbeiðni til foreldra.“
Einhverjir gætu eflaust sagt: Auglýsingar sem birta staðalímyndir hljóta að vera búnar til vegna þess að hin auglýsta vara selst fyrir vikið. Sýnir það ekki þegjandi samkomulag seljenda og kaupenda um að viðhalda óbreyttu ástandi?
„Það er rétt. Þó að óánægjan með það hvernig konur eru sýndar í auglýsingum sé mjög útbreidd heyrist þetta oft: Þetta eru bara viðskipti, þetta selur og meðan það er ekki ólöglegt hlýtur fólki að finnast það í lagi. Ekki þarf að hugsa um siðferði eða samfélagslega ábyrgð ef það er samasemmerki milli þess sem selst og þess sem er leyfilegt. Ef auglýsendur hugsa svona, þýðir það að neytendur verða að fara að hugsa eins. Þeir eiga að neita að umbera það sem þeim líkar ekki og þeir eiga að láta í sér heyra: „Ókei, ef þetta eru bara viðskipti, þá ætla ég að passa mig á því að kaupa ekki vöruna sem svona er sett fram. Ég nota ekki peningana mína til þess að styrkja fólk sem er að gera það sem mér finnst rangt.“ Með því gerum við markaðinn gagnvirkan en fram að þessu hefur viðskiptaheimurinn ákveðið hvað er í boði og fólk síðan keypt, hvort sem því líkar framsetningin eða ekki. Neytendur hafa of lengi upplifað sig áhrifalausa en raunin er sú að þeir hafa gríðarleg áhrif í markaðsþjóðfélaginu og um leið og þeir fara almennt að hugsa á þessa leið, þá getum við breytt því sem við viljum.“

Kraftur rauðsokkanna og húmor
Nú er talað um annarrar og þriðju bylgju femínisma þegar skeggræddur er munurinn á kvennahreyfingunni á áttunda áratugnum og Femínistafélaginu. Finnur þú einhvern mun á þessum tveimur bylgjum?
„Ég ber mikla virðingu fyrir rauðsokkunum,“ segir Katrín Anna með áherslu. „Þær komu gífurlega mörgu áleiðis og gerðu mjög margt gott en áherslur þeirra voru að sjálfsögðu miðaðar við þjóðfélagið eins og það var þá. Femínistafélagið hefur áherslur sem eru miðaðar við þjóðfélagið eins og það er í dag. Ég verð alltaf ofsalega pirruð þegar ég hitti fólk sem segir: „Þið í Femínistafélaginu eruð svo frábærar, þið eruð ekki svona öfgafullar og reiðar kerlingar eins og rauðsokkurnar voru.“
Eins og það var nú mikill húmor og kraftur í þeim. Við settum á þessu ári upp sýninguna Afbrigði af fegurð, um mótmæli gegn fegurðarsamkeppnum í gegnum tíðina. Þar var margt sem sýndi hvað rauðsokkurnar voru skemmtilegar og uppfinningasamar. Þær komu með slagorðið „Manneskja, ekki markaðsvara“, sem við í Femínistafélaginu höfum aftur tekið í notkun, og burðuðust með stórt líkneski með þeirri áletrun í 1. maí göngu árið 1970. Þetta slagorð á aldrei betur við en í dag enda hefði fólk betur hlustað á rauðsokkurnar og komið í veg fyrir klám og kynlífsvæðingu samtímans.
Svo var náttúrlega óborganlegt þegar kvennaframboðskonur mættu á borgarstjórnarfund í síðkjólum með borða og kórónur til þess að bregðast við ummælum Davíðs Oddssonar á Ungfrú Reykjavík. „Ef þessi föngulegi hópur væri Kvennaframboðið myndi ég ekki þora að bjóða fram á móti þeim,“ sagði hann eða eitthvað á þá leið, sem gaf skýr skilaboð um að útlitið væri skynsamlegasta vopn kvenna.
Við erum að hluta til með sömu baráttumálin og rauðsokkurnar voru með, þó að baráttutæki okkar séu önnur vegna þess að margt af því sem þær börðust fyrir hefur ekki áunnist ennþá. Sumt er um það bil að komast til framkvæmda núna, eins og til dæmis feðraorlofið sem á áttunda áratugnum var tekið til marks um ótrúlegar öfgar í málflutningi rauðsokkanna. Annað hefur alveg náð í gegn, eins og umræða um leikskólamálin sem voru talin einkamál kvenna en eru nú jafn sjálfsögð í þjóðfélagsumræðunni og sjávarútvegurinn.“
Þú kemur ekki auga á neitt sem rauðsokkurnar gerðu beinlínis vitlaust og þið ætlið að breyta?
„Áreiðanlega hafa þær gert eitthvað vitlaust. Ég þekki engan sem alltaf gerir allt rétt og það gerum við í Femínistafélaginu sennilega ekki heldur. Aðalatriðið er að það sé stöðugt verið að vinna í jafnréttismálum og það verður aldrei sagt of oft að jafnrétti kemur ekki að sjálfu sér. Ég var að spjalla við eina gamla rauðsokku um daginn sem sagði mér að þegar hún liti til baka fyndist henni að rauðsokkurnar hefðu átt að vinna betur í því að taka fyrir starfsheiti og leggja til breytingar á öllum þessum karlkynsorðum yfir í hvorugkyn eða kvenkyn. Þær breytingar sem orðið hafa í tungumálinu hin síðari ár eru í raun til þess að karlkynsgera það enn frekar, eins og þegar hjúkrunarkona varð hjúkrunarfræðingur og fóstrur urðu leikskólakennarar. Það hefur áhrif á okkur, hvort sem við gerum okkur grein fyrir því eða ekki, að alltaf sé vísað til kvenna í karlkyni á vinnumarkaði. Ég vil til dæmis vera talskona Femínistafélagsins vegna þess að ég vil áfram vera „hún“ fremur en að verða „hann“ talsmaðurinn. Mér finnst bæði gott og gaman að vera kona og ég vil ekki afsala mér því að vísað sé til mín í kvenkyni, bara vegna þess að ég tek upp einhvern starfstitil. Það er stór partur af sjálfsmynd minni fólginn í því að vera „hún“. Í þessu eru þó mismunandi áherslur og sitt sýnist hverjum. Maður er karlkynsorð þó að það sé samheiti yfir bæði kynin. Það er oftast talað um „þá“ jafnvel þegar vísað er til ákveðinnar starfstéttar, eins og alþingismanna. Stundum er hægt að nota „fólk“ í staðinn fyrir „menn“ og tala þá um „þingfólk“ en það hljómar einkennilega, þó að það gæti breyst með notkuninni. Við þurfum bara að leggja höfuðið í bleyti og vera vakandi fyrir þessu, en slíkar breytingar eiga sér ekki stað á einum degi.“
Nýliðin er níu daga Femínistavika sem skipulögð var af Femínistafélaginu og hófst með launadeginum svokallaða þegar konur voru hvattar til þess að biðja um launahækkun og skorað var á atvinnurekendur að gaumgæfa launamun kynjanna. Femínistavikan var ótrúlega viðburðarík og naut mikillar athygli en að sögn Katrínar Önnu leggur félagið aldrei niður störf vegna þess að jafnréttisbaráttan á að vera vel sýnileg á öllum tímum.
Hún segir mér laumuleg á svip að Staðalímyndahópurinn sé að skipuleggja mótmæli fyrir Herra Ísland keppnina, en vill ekkert segja nánar af því. En heldur baráttukonan að það þyki ekki skrýtið að femínistar skuli mótmæla fegurðarsamkeppni karla?
„Sumir misskilja orðið femínisti. Í orðinu felst viðurkenning á því að staðan milli karla og kvenna sé ekki jöfn, en það þýðir samt ekki að allt sé æðislegt hjá körlum. Útlitsdýrkunin setur líka pressu á þá að fara út í öfgar enda verður sífellt algengara að karlar fái bigorexiu sem lýsir sér þannig að þeir sjá sig í speglinum sem hálfgerða væskla þrátt fyrir að vera vel vöðvastæltir. Það leiðir til þess að þeir æfa óeðlilega mikið og dæla jafnvel í sig sterum til þess að verða stöðugt vöðvastæltari..
Þó að alltaf sé að koma betur og betur í ljós hversu skaðleg klám- og kynlífsvæðing er fyrir alla, þá er líka erfiðara fyrir karla að taka afstöðu gegn henni. Margir karlar upplifa niðurlæginguna í kláminu og þeir geta m.a. lent í kynlífs- og klámfíkn sem leggur líf þeirra í rúst. Samt eru þeir undir gríðarlegum þrýstingi hefðarinnar sem segir að það sé karlmannlegt að fíla klám og þeir hafa lítið frelsi til þess að mótmæla ef þeim mislíkar. Hugmyndin um að klám og kynlíf sé sami hluturinn er ennþá ótrúlega sterk, öllum til tjóns.
Ef við viljum móta samfélagið okkar verðum við að hugsa af alvöru um hvað við þurfum að gera í þessum málum. Hvorki körlum né konum líður vel í samfélagi þar sem kynjamisrétti, klám og niðurlæging viðgengst. Við þurfum að læra að bera virðingu fyrir okkur sjálfum og hvert öðru – þá fyrst eigum við von um að geta skapað hér gott og réttlátt samfélag.“

Sett á vef 18-feb-04
Síðast uppfært 18-feb-04
Salvör Gissurardóttir
Á forsíðu vefs Femínistafélags Íslands