Aftur á forsíðu->

Mynd af Guðrúnu sem birtist með viðtalinu í Veru og forsíða Veru blaðsins þar sem viðtalið birtist.
Aðalviðtalið í 3. tbl. 2003 af Veru var við Guðrúnu Agnarsdóttur lækni og fyrrum þingkonu Kvennalistans. Guðrún lýsti þarlífsskoðunum sínum og lífsferli og sagði m.a. frá starfi Neyðarmóttöku vegna nauðgana þar sem hún er yfirlæknir og frá starfi heilbrigðishóps Femínistafélags Íslands sem hún leiðir.

Ég speglaði mig mjög sterkt í hugrökkum, heiðarlegum og ótrauðum stúlkum sem hvikuðu ekki frá sannfæringu sinni, jafnvel þó að á móti blési og þær yrðu undir um tíma. Minn feminismi er semsagt sprottinn upp úr mjög sterkri réttlætiskennd.

Hugsun mín var: „Ég hef þegið allt mitt líf, hef verið heppin og notið góðs af samfélaginu. Nú er kominn tími fyrir mig að reyna að skila einhverju til baka þó að mér finnist ég ekkert kunna. Ég er í þessum háska með mörgum góðum konum.

Ég horfði um daginn á myndbandsupptökur frá fyrstu árum Kvennalistans. Þá var ég hissa á því sem ég sá. Ég hugsaði með mér: „Ja hérna, töluðu þeir svona þá. Var hægt að tala svona þá?“ Og ég skynjaði hvað orðræðan hafði breyst.

Kynhegðun virðist hafa breyst mjög í seinni tíð og það er mikil pressa á ungar stúlkur. Þess er jafnvel krafist af þeim að þær stundi kynlíf bara til þess að öðlast sess í vinahópnum. Oft er þetta þeim þvert um geð og grófleikinn í kynhegðuninni hefur aukist.

Mikilvægustu breytingarnar voru ekki síst þessi fræ sem var sáð og hafa valdið hugarfarsbyltingu og ég er viss um að hluti af þeim fræjum er að spretta núna í Femínistafélaginu, í ungu konunum sem hlustuðu á sínum tíma, a.m.k. með öðru eyranu.

Fræin okkar hafa valdið hugarfarsbyltingu

Rætt við Guðrúnu Agnarsdóttur lækni og fyrrverandi þingkonu Kvennalistans

Kvenréttindabaráttan á Íslandi væri mun skemur á veg komin í dag ef hún hefði ekki notið dýrmætra krafta Guðrúnar Agnarsdóttur læknis. Í viðtali við Þórunni Hrefnu Sigurjónsdóttur segir Guðrún frá hamingjuríku uppeldi sínu í Reykjavík og þeirri femínísku vitund sem alltaf hefur búið innra með henni. Guðrún bjó lengi í London þar sem hún menntaði sig sem læknir og eignaðist þrjú börn. Hún var ein af þremur fyrstu þingkonum Kvennalistans og sat á þingi í sjö ár. Hún átti frumkvæði að stofnun Neyðarmóttöku fyrir fórnarlömb nauðgana og veitir henni forstöðu enn í dag. Hún stýrir líka Krabbameinsfélaginu styrkri hendi, auk þess sem hún vinnur við rannóknastörf á Keldum. Þessi ábyrgðarmiklu störf ættu að nægja einni venjulegri manneskju en Guðrún gerir það ekki endasleppt og tók nýlega að sér ráðskonustöðu heilbrigðishóps Femínistafélags Íslands. Í viðtalinu gerir Guðrún upp fortíðina og skoðar framtíð femínismans með augum konu sem svo sannanlega hefur yfirsýn.

Guðrún Agnarsdóttir er hreinræktuð borgarstelpa. Hún er fædd í húsi ömmu sinnar í Skólastræti, nánar tiltekið í suðurherberginu uppi á lofti. Guðrún bjó lengst af í Skólastrætinu þar sem stórfjölskyldan átti heima. Hún fluttist síðar til Hvammstanga þar sem hún og Helgi maður hennar störfuðu um tíma sem læknar. Þaðan lá leiðin til London í framhaldsnám í læknisfræði og svo aftur til borgarinnar Reykjavíkur. En hverja sögu verður að byrja á byrjuninni...
„Heimilislífið var hefðbundið að því leyti að mamma var heimavinnandi húsmóðir og pabbi sjómaður,“ segir Guðrún. „Síðan vann hann hjá Jarðborunum ríkisins og ferðaðist um allt land. Mamma var því mikið ein með okkur þó að við ferðuðumst stundum með honum. Síðar var pabbi skipstjóri og skytta á hvalveiðibát. Þá var hann á vertíð og að heiman heilu sumrin. En þó að hefðbundin verkaskipting hafi verið á heimilinu þá hafði pabbi ákaflega gaman að matseld. Hann bæði keypti stundum inn og eldaði, sem ekki var algengt á þessum tíma. Eldri konum fannst þetta gríðarleg búbót fyrir móður mína. „Og hvað segirðu, eldar hann líka!“ segir Guðrún og leikur gamla konu. „En á yfirborðinu var hann ráðandi aðilinn og hún víkjandi aðilinn, þó að full virðing væri borin fyrir hennar hlutverki.“
Guðrún segist hafa haft það á tilfinningunni að þær konur sem voru í kringum hana þegar hún var að alast upp væru mjög góðar mæður. Þær hafi borið mikla virðingu fyrir ungbörnum og fyrir móðurhlutverkinu þó að húsmóðurhlutverkið hafi e.t.v. verið þeim misáhugavert. „Ég ólst því upp við virðingu fyrir mæðrum og fyrir því ungviði sem var að vaxa upp. Körlum var t.a.m. gert skiljanlegt hvenær mátti hafa hátt og hvenær átti að hafa lágt þegar ungbörn voru nærri. Þessu stjórnuðu konurnar, enda var þetta ásamt öðru viðfangsefni þeirra og það er alltaf spurning um nálgun fólks gagnvart verkefni sínu. Mér þótti ég skynja mikla virðingu fyrir manneskjum. Sérstaklega manneskjum sem gátu ekki sjálfar.”

Súkkulaðipía og lestrarhestur
Guðrún er elst fjögurra lifandi systkina og hún lýsir æsku sinni sem hamingjuríkri og fjölbreyttri. „Það er svo mikið sem börnum býðst núna að maður líkir því jafnvel við áreitni og ofgnótt. Mér finnst samt á vissan hátt að ég hafi átt jafnvel fjölbreyttara uppeldi. Ég vann á sumrin eins og tíðkaðist og vinnan var fjölbreytt og skemmtileg: fyrst var það að passa börn og síðan unglingavinnan sem ýmislegt fólst í. Það var unnið í görðum, í fiski, á róluvöllum, að taka upp kartöflur og við skógrækt. Ég vann líka í fiski og í búð og svo var ég súkkulaðipía á Gullfossi tvö sumur,“ segir Guðrún og kímir þegar hún er beðin að lýsa því starfi nánar. „Á þeim árum þegar ekkert fékkst hér þá seldi súkkulaðipían Mackintosh, Dairy Milk og alls konar enskt sælgæti og frönsk ilmvötn. Þetta var mjög gaman og ég kom oft bæði til Skotlands og Danmerkur. Ég var nokkurs konar siglandi flugfreyja, sú eina í flotanum.“
Hin unga Guðrún var líka mikill lestrarhestur, þótti gaman í skóla og gekk vel. Þegar hún var að íhuga hvað hún ætti að gera eftir skyldunámið þótti öllum mjög skynsamlegt að stúlkan fengi einhverja praktíska menntun svo hún gæti séð fyrir börnunum sínum ef maðurinn hennar félli frá.
„Bæði mamma og sum systkini hennar höfðu farið í Verzlunarskólann svo ég tók inntökupróf og varð ægilega glöð þegar ég náði. Ég hafði þó ekki verið mjög lengi í skólanum þegar ég fann að ég hafði í raun miklu meiri áhuga á náttúrufræði, líffræði og ýmsu sem var kennt í Menntaskólanum, frekar en því sem var kennt í Versló. Veran þar var samt skemmtileg.
Ég kláraði stúdentsprófið og velti síðan vöngum yfir því hvað ég ætlaði að gera næst. Ég hafði mikinn áhuga á líffræði en hún var ekki kennd hér heima. Ég hugsaði um íslensku, jarðfræði og ýmislegt en svo endaði ég í læknisfræði og er mjög ánægð með það. Ég er mjög sátt við hvar ég hef lent.“
Varst þú ekkert í því að ætla bara að gifta þig og eignast börn?
„Ég var alltaf meðvituð um að það væri ákaflega eðlilegt hlutskipti en mig langaði líka að gera eitthvað annað. Ég gat ekki ímyndað mér annað en að það væri hægt. Ég kynntist Helga manni mínum í læknisfræðinni, eignaðist líka eitt barn í miðju náminu og svo var ég ófrísk þegar ég kláraði. En ég var heppin því dóttir okkar var heilbrigð og góð og dugleg. Hún drakk á morgnana áður en ég átti að fara í tíma og svo svaf hún útí vagninum og var oft enn sofandi í hádeginu þegar ég kom heim. En við bjuggum heima hjá foreldrum mínum og hús þeirra var fullt af fólki og alltaf einhver til að líta eftir börnum. Systkini mín og makar þeirra bjuggu síðar líka heima og í húsinu voru mörg lítil herbergi sem teygðist á eftir því sem fleiri komu inní þau. Þetta var stórt fjölskylduhús og allir sáttir,“ segir Guðrún. „Það var líka mjög dýrmætt að fá að vera heima á þessum tíma. Mamma mín veiktist ung úr krabbameini og dó 51 árs gömul.“

Lína langsokkur og Simone de Beauvoir
Hvenær kviknaði hjá þér það sem við getum nefnt femíníska vitund?
„Vitundin hefur alltaf verið þarna í einhverju formi og hún er mjög þétt samofin sterkri réttlætiskennd,“ segir Guðrún. „Skemmtilegustu bækurnar sem ég las þegar ég var lítil voru um sterkar stúlkur sem björguðu ekki bara sjálfum sér heldur hinum líka. Mér þótti allt í lagi þó að þær væru hræddar og ættu erfitt og væru fátækar, ef þær voru sterkar og hugrakkar og skemmtilegar. Ein hét Dóttir lögreglustjórans. Hún tók aðalhrekkjusvínið í skólanum og brýndi á því nefið, þar sem það var að kúga einhvern lítilmagna. Hún var óhrædd við að beita sér. Þetta höfðaði mjög til mín. Önnur var t.d. um stúlku sem var ein ábyrg fyrir því að sjá fyrir systkinum sínum í vandræðum og veikindum og Lína langsokkur var í uppáhaldi. Ég speglaði mig mjög sterkt í hugrökkum, heiðarlegum og ótrauðum stúlkum sem hvikuðu ekki frá sannfæringu sinni, jafnvel þó að á móti blési og þær yrðu undir um tíma.
Minn feminismi er semsagt sprottinn upp úr mjög sterkri réttlætiskennd. Ég hef alltaf átt erfitt með að una því ef farið er illa með minnimáttar. Mér hefur alveg verið sama þó að það væru tveggja metra háir strákar sem stæðu fyrir slíku. Ég hef farið í þá. Eða ég fór í þá í gamla daga,“ segir Guðrún og hlær.
Það má segja að kvenfrelsiskenndin hafi tekið stökk þegar Guðrún las læknisfræði í háskólanum.
„Það er svo skrýtið að þegar maður er t.d. að læra læknisfræði og þarf að lesa mjög mikið þá kemst upp í vana að háma í sig bækur. Það verður hreinlega afþreying að lesa eitthvað annað á kvöldin þó að námsbækurnar hafi verið lesnar allan daginn. Og á kvöldin las ég t.d. Simone de Beauvoir, Second Sex og fleiri bækur. Sú lesning hafði mjög sterk áhrif á mig þó að ég væri ekki sammála öllu hjá henni. Í raun ögruðu bækurnar öllu því hefðbundna lífi sem ég hafði kynnst. Svo ekki sé talað um amerísku dans- og söngvamyndunum sem maður horfði mikið á sem barn. Gott ef ekki til óbóta vegna þess að maður hélt að lífið ætti að vera svona. Eins og í dans- og söngvamynd,“ segir Guðrún kímin.
Eftir þetta segist Guðrún hafa farið að velja lesefni um kvenfrelsi og kvennabaráttu þó að hún héldi því að mestu leyti fyrir sig sjálfa þar sem hún hafði í raun engan til að tala við um þennan áhuga sinn.
„Við komum til Bretlands 1968 þar sem við bjuggum í þrettán ár. Allan þann tima hélt ég áfram lestri slíkra bóka. En ég var náttúrlega í fullri vinnu með þrjú lítil börn og þó við hefðum hjálp við heimilisstörfin var heimilislífið hjá okkur hefðbundið að því leyti að ég var miklu bundnari yfir börnunum en maðurinn minn. Ég gerði ekki mikið meira í þessum málum en að gleypa í mig lesefni og gerast áskrifandi að ýmsum tímaritum, lifa mínu lífi og hugsa. Auðvitað mótuðust hugmyndir mínar í gegnum það sem ég las og með umræðum í vinnu og heima þó að ég væri ekki partur af neinni hreyfingu.“
Nú hefur þú ákaflega rólyndislegt yfirbragð. Varstu ekkert reið á þessum árum þegar vitundin var að vakna?
„Ég var mismikið reið. Ég gat verið mjög reið en vitundin um hugmyndafræði kvenfrelsis og jafnréttis varð eiginlega rauður þráður í mínu lífi, einhvers konar kjölfesta, þó að ég væri ekki alltaf að tala um það við alla. Þú getur gengið um allan daginn og vitað muninn á réttu og röngu án þess að þú sért sífellt að banka í fólk og segja frá því. En þegar manni ofbýður þá náttúrlega gerir maður eitthvað. Annað hvort sjálfs sín vegna eða einhverra annarra. Það er mjög mikilvægt að geta beislað og virkjað reiði sína.“
„Ég hef aldrei viljað vera eins og karlmaður,“ segir Guðrún þegar við ræðum áfram um þrána eftir jafnrétti. „Ég hef hinsvegar alltaf viljað vera jafn góð og karlmaður og helst betri. Það er alveg á hreinu. Mjög snemma gerði ég mér sterka grein fyrir því að það kvenlega er annað. Og að það verði að fá að vera eins og það vill vera og að það eigi að bera virðingu fyrir því. Og að það er hægt að þagga niður í körlum með því að segja : „Hér er reynsla kvenna. Hér hefur maður ekki hátt.“ Það þarf ekki Tryggingamiðstöðina til þess að segja okkur að við séum öll ólík.“

Við ætluðum að breyta heiminum
Guðrún, Helgi og börnin komu heim til Íslands 1981 og þá fór hún að vinna á Keldum við rannsóknir. Í Árbænum byggðu hjónin hús og þar hafa þau alið upp sín börn og búið síðan þá.
„Um haustið 1981 las ég í blöðunum að það ætti að halda fund á Hótel Borg til þess að kanna möguleikann á kvennaframboði. Ég hafði fylgst með íslensku blöðunum í London, verið meðlimur í Rauðsokkahreyfingunni í hjarta mínu og fór auðvitað á fundinn. Ég fann að þetta var nákvæmlega það sem mér þótti vera rétt. Ég skrifaði mig í einhverja hópa og var mjög spennt en ég var að fóta mig í nýju starfi, með þrjú lítil börn, að byggja hús og því tók ég ekki mikinn þátt í byrjun.“
Guðrúnu voru friðarmálin hugleikin á þessum árum enda Kalda stríðið í hámarki og hún ákvað að sýna vekjandi myndband um friðarbaráttuna heima hjá sér og bjóða þangað áhugasömum konum og körlum. Margar kvennanna voru kvennaframboðskonur og Guðrún varð í kjölfarið virk í félagsskap þeirra. Þá hittist svo á að alþingiskosningar áttu að vera árið eftir og hiti var að komast í umræður um framboð.
„Síðan upphófst alveg ótrúlega skemmtilegur tími í mínu lífi sem ég myndi endurtaka hvenær sem er, ef ég ætti að velja,“ segir Guðrún með glampa í augum. „Þarna vorum við allar saman komnar og ætluðum að fara að gera eitthvað sem við höfðum aldrei gert áður og engin okkar vissi hvernig átti að gera og máttum alls ekki spyrja neinn vegna þess að það vorum við sem ætluðum að breyta heiminum!
Um helmingur kvennaframboðskvenna var sammála um að það ætti að bjóða fram til Alþingis og það voru eilífir fundir langt fram á nótt þar sem við ræddum málefnin og það endaði með stefnuskrá. Síðan þurfti náttúrlega að fara að raða á listann og ég sagði: „Setjið þið mig bara þar sem þið viljið,”“en ég gerði mjög fljótt upp við mig að ef ég ætlaði að vinna fyrir þennan málstað þá skyldi ég gera það fyrir sjálfa mig og málstaðinn, ekki fyrir neinn annan. Hugsun mín var: „Ég hef þegið allt mitt líf, hef verið heppin og notið góðs af samfélaginu. Nú er kominn tími fyrir mig að reyna að skila einhverju til baka þó að mér finnist ég ekkert kunna. Ég er í þessum háska með mörgum góðum konum.“
Guðrún var kosin á þing fyrir Kvennalistann árið 1983 ásamt Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur og Kristínu Halldórsdóttur. Um sumarið, áður en þingstörf hófust, tók friðardúfan í hjartanu völdin og Guðrún tók þátt í eftirminnilegri norrænni friðargöngu um Bandaríkin.
„Ég frétti af því að norrænar konur ætluðu að ganga frá New York til Washington. Ég hafði ekki einusinni komið til Ameríku, hvað þá gengið þær vegalengdir sem krafist var,“ segir Guðrún og hlær. „En ég ákvað að fara og Hanna Maja vinkona með mér. Gangan tók þrjár vikur, við gengum með 113 konum og fáeinum körlum en allt var þetta friðarbaráttufólk. Við hittum ótrúlega margt áhugavert fólk, sváfum í safnaðarheimilum, á brúðarbekkjum í kirkjum, á lager sem átti að breyta í japanskt búddamusteri, í skólum og undir beru lofti og þetta var ógleymanlegt og skemmtilegt. Við sendum fréttapistla úr göngunni heim í hádegisútvarpið þar til Eiður Guðnason bankaði í borðið í útvarpsráði og sagði: „Af hverju fær Kvennalistinn að senda hér inn pistla? Þetta er náttúrlega bara pólitík!“ Þetta var annars góð byrjun á þingstörfunum. Ég talaði á ýmsum samkomum, m.a. í Bandaríkjaþingi, hitti t.d. Bill Bradley, sem síðar bauð sig fram til forseta og talaði við hann á torgi í bláum blómakjól með friðardúfum! Maður var búinn að spreyta sig ótrúlega mikið og lenda í skrýtnum kringumstæðum þar sem maður þurfti að taka blaðið frá munninum og beita sér.“

Allar þessar duglegu konur
Guðrún er spurð hvort ekki hafi verið erfitt fyrir konur sem ekki höfðu neina reynslu af þingstörfum að taka sæti á Alþingi. Hvort karlarnir sem voru þar fyrir hefðu ekki bakað þær í umræðum.
„Það var ekkert gott að vera reynslulaus og fá hljóðnema rekinn upp í nefið og eiga að svara spurningum um efnahagsmál sem þú skilur eiginlega ekki alveg nógu vel. Þá máttu ekki segja neina vitleysu og þú verður að vera trú þínum málstað. „Á að kaupa nýjan mótor í áburðarverksmiðjuna?“ Þá hugsar þú: „Hvað gerir það fyrir konur og börn?“ Svo finnurðu út að mjólkurpotturinn annað hvort hækkar eða lækkar þegar þú ert búin að reikna dæmi í huganum. Þó að útgangspunkturinn hafi virkað þröngur komst ég fljótt að því að það sem er best fyrir konur og börn, það er líka best fyrir karla.
En þetta gekk vegna þess að við höfðum trú á því sem við vorum að gera og við vissum að það yrði að takast. Það var mikið í húfi og við vorum með fjöregg í höndunum. Við kölluðum okkur aldrei stjórnmálaflokk og höfðum engan leiðtoga. Við vorum kvennahreyfing. Við reyndum líka að hafa okkar sérstaka hátt á því að taka ákvarðanir, með samráði „consensus“ og okkur tókst það allan tímann þó að það væri ekki fullkomið. Við fórum hringinn og spurðum allar konurnar: „Hvað finnst þér?“ og þær fengu tækifæri til að tjá sig.
Við hefðum aldrei getað þetta þrjár að lifa af á þingi. Það var þessi einlægi, dyggi hópur kvenna sem stóð með okkur og ýmist hrósaði okkur eða gagnrýndi. Þær gagnrýndu okkur mjög blíðlega en fyrst og fremst stóðu þær með okkur og mynduðu bakhópa. Við vorum í sömu hreyfingu og engin okkar hefði getað þetta upp á eigin spýtur.“
Síðan tók við baráttan að halda þingsætunum og útbreiða boðskapinn. Á tveggja ára fresti var farið af stað vegna þess að ýmist voru borgarstjórnarkosningar eða alþingiskosningar í nánd. Og alltaf hentu konurnar öllu frá sér og fóru á kaf í kosningabaráttuna.
„Ég hef oft verið að hugsa um þetta síðan,“ segir Guðrún. „Allar þessar góðu og duglegu konur, hvað þær hafa gengið í gegnum. Þessar konur sem voru með fjölskyldur sem þær þurftu að hugsa um þó að enginn hefði tíma til að tala um það. Sem dæmi má nefna að einhverju sinni þegar var verið að tala um hver ætti að baka kökuna eða halda ræðuna segir ein konan: „Nei, ég get það ekki; ég er að ferma.“ Þá sögðu hinar: „Ferma? Áttu börn?“ Það hafði aldrei verið tími til þess að tala um það. Við vorum alltaf á kafi í öðru.“
Guðrún segir að eitt af því alskemmtilegasta við stjórnmálastarfið hafi verið að heimsækja vinnustaði um allt land sem þær Kvennalistakonur gerðu reglulega á hverju ári. Sumarið eftir fyrsta veturinn á þingi tóku Kvennalistakonur rútu á leigu og keyrðu hringinn í kringum landið. „Við skreyttum rútuna með magabeltum og risastórum brjóstahöldurum og myndum af barnavögnum og börnum og snuðum og bleyjum. Þetta var ein skemmtilegasta revía sem ég hef upplifað. Það var stanslaust gaman allan tímann,“ segir Guðrún og hlær. „Það var svo mikil einlægni og logandi trú á hugsjónina. Trúin á að maður væri að fylgja réttum málstað sem tók okkur allar í kröftugri bylgju. Enda sögðu við okkur gamlir menn sem við hittum í ferðinni: „Þetta minnir nú bara helst á Ungmennafélagshreyfinguna!“
Árið 1987 vann Kvennalistinn stórsigur í alþingiskosningum og farið var í stjórnarmyndunarviðræður.
„Við vorum logandi hræddar um að glutra niður málstaðnum og grunaði að það ætti bara að gefa okkur skiptimynt fyrir hugsjónirnar. Við óttuðumst að selja hugsjónirnar fyrir einhver sæti þar sem okkur yrði skákað til og frá og vorum mjög hræddar um okkar hag. Því mættu 50-60 konur á hverjum einasta eftirmiðdegi, ég veit ekki hvað þær gerðu við börnin, hvernig þær fengu sig lausar úr vinnunni og hvað þær gerðu við heimilin. En þær mættu niður á Hótel Vík og þær hlustuðu á okkur segja frá hvað hefði farið fram í stjórnarmyndunarviðræðum um daginn og það lak ekki út eitt einasta orð,“ segir Guðrún með áherslu. „Þeir skildu það ekki stjórnmálaforingjarnir, vegna þess að þeir máttu ekki snúa sér við þá voru þeir komnir með rýting í bakið, frá nánustu samstarfsmönnum, og jafnvel í sjónvarpinu! En það var svona. Konurnar komu og tóku þátt í umræðum og þær töluðu ekki einu sinni uppúr svefni.“
Fyrir hvað var Kvennalistinn einkum gagnrýndur á þessum árum?
„Við fengum gagnrýni fyrir alla skapaða hluti. Fyrst var náttúrlega sagt: „Afhverju komið þið ekki í okkar flokk? Við erum með þetta allt á stefnuskránni.“ Svo var auðvitað hlegið að okkur og það var reynt að þegja okkur í hel. Það voru notuð öll þessi gamalkunnu ráð en þau bara dugðu ekkert. Kvennaframboðið var hugsað sem „aktion“. Þetta var mótmælaaðgerð. Það grunaði engan að Kvennalistinn yrði svo inn á þingi í sextán ár. Við lifðum áfram þar til konurnar ákváðu sjálfar að hverfa, sumar inn í aðra flokka, aðrar til annarra starfa. En þátttaka Kvennalistans í stjórnmálum leiddi til þess að konum hefur fjölgað á Alþingi, þangað til núna. Nú kom bakslag.“
Finnst þér þetta ekki vera mótsögn? Um leið og manni finnst femínisminn vera farinn að blómstra aftur, þá kemur þetta bakslag?
„Þetta sýnir bara að það þarf að standa vörð um réttindin og vera vel vakandi. Jafnrétti er ekki náttúrulögmál og það fennir fljótt í sporin. Þegar okkar kvennaframboð kom fram voru örfáar sem vissu af kvennaframboðinu fyrr á öldinni. Það hafði fennt í öll þau spor. Samt greiddu þær konur götu okkar með blóði, svita og tárum.
Kvennaframboðið og Kvennalistinn unnu brautryðjendastarf og ég er sannfærð um að það breytti stjórnmálum á Íslandi. Það breytti orðræðunni, þó menn jafnvel geri sér ekki grein fyrir því. Ég horfði um daginn á myndbandsupptökur frá fyrstu árum Kvennalistans þegar ég var að reyna að finna einhvern kafla fyrir 20 ára afmælið. Þá var ég hissa á því sem ég sá. Ég hugsaði með mér: „Ja hérna, töluðu þeir svona þá. Var hægt að tala svona þá?” Og ég skynjaði hvað orðræðan hafði breyst. Það myndi enginn láta sér detta til hugar að tala eins og þeir töluðu þá. Það er auðvitað ekki bara Kvennalistanum að þakka, en Kvennalistinn hafði mikil áhrif.“
Guðrún segir að Kvennalistinn hafi vakið svo mikla athygli erlendis að fólk hér á landi hafi e.t.v. aldrei gert sér almennilega grein fyrir því. Þingkonurnar og aðrar kvennalistakonur voru í stöðugum boðsferðum og viðtölum við stórblöð um allan heim vegna þess að þetta þótti svo sérkennilegt og skrýtið. Og kvennahreyfingarnar dáðust að þeim og dreymdi um að ná öðrum eins árangri. En var eitthvað sem fór ekki eins og ætlað var?
„Við náðum aldrei þessari breidd meðal verkakvenna sem við vildum hafa náð. Það voru mjög margar menntaðar konur í Kvennalistanum en líka verkakonur, mest eldri konur, sem höfðu fyrir löngu séð ljósið. Kannski vantaði verkakonurnar bæði sjálfstraustið og tímann. Þær þurftu að vinna og höfðu ekki eins frjálsan tíma og við hinar. Þær gátu ekki verið á fundum fram á nætur. En sjónarhorn þeirra og það sem þær gerðu var ómetanlegt.“

Nauðgun má líkja við náttúruhamfarir eða stórslys
Það þarf ekki sérlega næma manneskju til að taka eftir því að Guðrún lifnar öll við og augun leiftra þegar hún rifjar upp þessa tíma. Voru ekki óskapleg viðbrigði að hverfa af þingi?
„Nei, þetta er eins og með menningarsjokkið sem ég beið eftir þegar ég kom frá London. Það kom aldrei. En hitt er annað mál að ég hefði alveg viljað halda áfram. Mér fannst svo skemmtilegt að vinna þetta starf. En ég var líka alveg sátt við að hætta.“
Og Guðrún var aldrei verkefnalaus. Hún varð forstjóri Krabbameinsfélagsins og stóð í undirbúningi stórrar kvennaráðstefnu á Írlandi, sem átti raunar fyrst að halda á Íslandi vegna þess hve kvenforsetinn og Kvennalistinn höfðu vakið mikla athygli hins femíníska heims.
„Í gegnum það kynntist ég mörgum kvennabaráttukonum í Bandaríkjunum. Ég fór á ráðstefnu með Gloriu Steinem og Betty Friedan og öllum þessum kerlingum. Vegna þess að ég hafði verið mikið í friðarumræðu á Alþingi höfðu ýmsir gert í því að bjóða mér til að skoða höfuðstöðvar Nató og ýmsar herstöðvar í Bandaríkjunum, væntanlega til þess að sýna mér hvað þetta væri allt saman mikilvægt. Skemmst frá að segja fann ég aldrei tíma til þess. En svo árið 1990 var mér boðið af Menningarstofnun Bandaríkjanna að fara í mánuð til Bandaríkjanna og ég mátti velja hvað ég vildi sjá. Ég bað um að fá að sjá hvað þeir gerðu fyrir þau sem höfðu orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi, heimilislausa, fíkniefnaneytendur og eyðnismitaða.“ Guðrún segist hafa kynnst hópi duglegra, bjartsýnna og hugaðra einstaklinga sem voru að vinna í þessum erfiðu málum og vildu breyta Bandaríkjunum í betra samfélag.
„Þetta var geysilega áhugaverð ferð og í henni skoðaði ég neyðarmóttökur af ýmsu tagi. Við höfðum flutt þingsályktunartillögu á Alþingi um bætta rannsókn og meðferð nauðgunarmála og hún hafði verið samþykkt og nefnd á vegum dómsmálaráðherra, sem ég sat í, hafði unnið rannsóknarskýrslu um málið. Eftir að ég kom heim talaði ég við kunningja minn sem var skrifstofustjóri í heilbrigðisráðuneytinu og sagði honum frá öllu sem ég hafði séð og hann var svo jákvæður að hann bað mig strax að vinna undirbúningsvinnu fyrir ráðuneytið að stofnun neyðarmóttöku. Ég var síðar beðin að skipuleggja neyðarmóttökuna og að veita henni forstöðu.“
Guðrún segir muninn á aðbúnaði fórnarlamba nauðgana fyrir og eftir Neyðarmóttökuna gríðarlega mikinn. Þó að sumir læknar hafi sýnt málinu skilning var það mjög oft að lögreglumenn þurftu að keyra fram og aftur til þess að leita að einhverjum lækni til að skoða konurnar sem urðu fyrir nauðgun. Það var engin skipulögð þjónusta til fyrir manneskju sem var brotin og illa farin og átti ekki í nein hús að venda.
„Um leið og kom skipulagður rammi utan um starfsemina gekk allt betur. Allir vissu hvað þeir áttu að gera og jafnframt hvað hinir áttu að gera. Á móti fórnarlambinu tekur teymi faglærðs fólks, læknir, hjúkrunarfræðingur, ráðgjafi og lögfræðingur, en fyrst og fremst er þetta bráðaþjónusta. Neyðarmóttakan er skipulagt ferli sem hefur það markmið að styðja með margvíslegum hætti við manneskju sem hefur orðið fyrir áfalli þannig að hún geti farið frá okkur betur á sig komin. Ég er ekki í neinum vafa um það að sú tilraun hefur tekist mjög vel þessi tíu ár sem móttakan hefur starfað þó að við getum auðvitað alltaf bætt okkur.“
Þú hefur séð einhvers konar þróun í þessum málum á þessum árum. Ég hef heyrt að hún sé slæm. Verri nauðgunarmál núna en áður.
„Síðan Neyðarmóttakan var opnuð 1993 hafa komið þangað tæplega 1000 einstaklingar, 96% konur. 67% eru undir 25 ára aldri og 30-40% undir 18 ára, sem þýðir að þær eru undir barnalögum. Kynhegðun virðist hafa breyst mjög í seinni tíð og það er mikil pressa á ungar stúlkur. Þess er jafnvel krafist af þeim að þær stundi kynlíf bara til þess að öðlast sess í vinahópnum. Oft er þetta þeim þvert um geð og grófleikinn í kynhegðuninni hefur aukist.
Guðrún segir að almennt séu líkamlegir áverkar ekki mjög slæmir, þó að þeir geti verið það. Um 30% þeirra sem koma til Neyðarmóttökunnar hafa verið í áfengisdauða. Þá eru yfirleitt ekki neinir líkamlegir áverkar.
„Alvarlegustu áverkarnir eftir nauðgun eru andlegir áverkar,“ segir Guðrún. „Áverkarnir á sjálfsmyndina, öryggið og sálina. Þeim áverkum má jafna við þau áföll sem fólk verður fyrir við meiriháttar náttúruhamfarir eða stórslys. Og það sjá það allir í hendi sér að sá eða sú sem lendir í jarðskjálfta eða snjóflóði verður mjög sennilega fyrir slæmu áfalli. Áfallið sem getur fylgt nauðgun er verra vegna þess að það er af manna völdum. Menn geta lítið ráðið við náttúruna og þá eru líka allir á sama báti þó að það sé skelfilegt sem kemur fyrir þá. En þegar önnur manneskja veldur þér tjóni er það þungbærara, segja þau sem hafa skilgreint svona áfall. Þess vegna er mikilvægt að styðja þau sem fyrir slíku verða til þess að líf þeirra geti orðið eins heilt og mögulegt er á nýjan leik.“
Guðrún segir að það sé mjög mikilvægt að beita fræðslu, bæði fyrir ungar stúlkur og drengi og styrkja stúlkurnar í því að láta ekki undan þrýstingi til þess að gera eitthvað ógeðfellt. Að segja nei og að nei-ið þeirra verði virt. Það þurfi að tala við bæði stúlkurnar og ekki síður drengina því það séu strákarnir sem nauðga. Þeir þurfa að vita muninn á réttu og röngu.

Og forsetaframboðið...
Þegar Vigdís Finnbogadóttir lét af störfum sem forseti bauð Guðrún sig fram ásamt þremur öðrum. Hvernig kom það til?
„Það hafði oft verið nefnt við mig, jafnvel áður en Vigdís hætti, en ég tók það aldrei neitt alvarlega. Síðan þegar hún ákvað að hætta, þá jókst umræðan mjög mikið og það kom til mín talsvert margt fólk sem var að hvetja mig til þess að fara í framboð. En ég var treg og ég sá ekki sjálfa mig í því hlutverki. Þegar þrýstingurinn jókst fór ég að hugleiða þetta betur. Ég hugsaði með mér að forsetaembættið væri aðeins fulltrúahlutverk þar sem þau gildi sem maður stendur fyrir í lífinu skipta máli. Ef ég gæti á svipaðan hátt og í Kvennalistanum unnið þessum gildum gagn, þá væri ég alveg til í að láta á það reyna. Svo ég ákvað að stökkva á þeim forsendum. Það er auðvitað mjög skrýtið og miklu erfiðara að bjóða sig fram sem einstakling og persónu heldur en að bjóða sig fram í hópi annarra, í þjónustu fyrir ákveðinn málstað. Ég kaus því að líta á mig sem „talskonu ákveðinna lífsgilda og verðmæta í samfélaginu“ ef maður getur orðað það svo hátíðlega.
Guðrún segir að kosningabaráttan hafi verið geysilega skemmtileg að því leyti að frambjóðendur fengu tækifæri til þess að heimsækja vinnustaði og stofnanir út um allt land og fengu alltaf góðar móttökur.
„Þetta var mjög ánægjuleg lífsreynsla. Stuðningurinn og spennan jókst mikið í lokin en ég var sátt við þessi úrslit sem voru í raun ljós snemma. Ég hef heldur aldrei íhugað það í alvöru hvernig líf mitt hefði verið síðustu sjö ár, hefði ég orðið forseti. Ég er sátt við allt mitt líf og hvernig það hefur þróast. Mér finnst ég hafa verið ótrúlega heppin og gæfusöm manneskja.“

Þriðja bylgjan og heilbrigði kvenna
Víkjum að störfum þínum fyrir Femínistafélagið. Finnst þér ekki eins og þú sért að stíga aftur inn í ljósið. Aðra bylgju eða réttara sagt þriðju bylgju femínismans?
„Jú, tvímælalaust. Eftir að Kvennalistinn var ekki lengur til þá hef ég ekki gengið til liðs við neinn stjórnmálaflokk. Mér fannst ég búin að sinna miklu starfi á þeim vettvangi og fannst það nóg. Nú veiti ég Neyðarmóttökunni forstöðu, er forstjóri Krabbameinsfélagsins en þar er einmitt unnið mjög mikilvægt leitarstarf í þágu kvenna og vinn líka á Keldum. Ég á tíu barnabörn, stóra fjölskyldu og hef mörg áhugamál. Það eru samt alltaf bara 24 tímar í sólarhringnum, ég er margbúin að reyna að breyta því, en það tekst aldrei.
Ég hafði því enga sérstaka þörf til að verða mjög virk í Femínistafélaginu. Þetta var eins og þegar ég gekk til liðs við Kvennaframboðið. Ég fór fyrst og fremst á fundinn til þess að styðja þær góðu konur sem voru mættar til verka. En mér fannst mjög mikilvægt að heilbrigðishópurinn yrði stofnaður vegna þess að heilbrigði er ráðandi þáttur í vellíðan kvenna og því hver afdrif þeirra verða. Það skiptir miklu máli að konur taki heilbrigði sitt í eigin hendur. Og eins og alltaf þegar maður stendur upp á fundum þá lendir maður í einhverju.“
Heilbrigðishópurinn hefur að sögn Guðrúnar verið að hittast og ræða hvaða mál er brýnast að taka fyrir. „Þar hafa verið áhugakonur um meðgöngu og fæðingar sem hafa mikinn á hug á að bæta það ferli svo að konur fái betri þjónustu og fleiri valkosti. Við viljum líka fjalla um konur á öllum aldursskeiðum vegna þess að hvert aldursskeið hefur sinn heilbrigðisvanda. Þá erum við að tala um ungar stúlkur, við erum að tala um ofbeldi gegn konum á öllum aldri, þennan þrýsting á ungu stúlkurnar, við erum að tala um meðgönguna, fæðinguna, stuðninginn. Breytingaskeiðið, eldri konur, vinnuaðstæður kvenna og hvaða heilbrigðisáhrif þær hafa. Lífsstíl kvenna, t.d. reykingar. Við ætlum að taka þetta heildrænt og líka hvaða upplýsingar standa konum til boða. Það er mikill áhugi í hópnum og jákvæðar undirtektir. Í sumar ætlum við að fara á fundi með ýmsum ráðamönnum og rabba um þessi mál og halda síðan ráðstefnu í haust.“
Heldurðu að Femínistafélagið spegli Þriðju bylgju femínismans, sem svo mikið hefur verið talað um? Og hvernig tengist það tímabilinu sem þú kannt svo góð skil á?
„Já, ég er sannfærð um það. Ég er líka sannfærð um að Kvennalistinn hafði mjög mikil áhrif. Ekki bara í gegnum þau þingmál sem við fluttum og hafa valdið breytingum í samfélaginu. Mikilvægustu breytingarnar voru ekki síst þessi fræ sem var sáð og hafa valdið hugarfarsbyltingu og ég er viss um að hluti af þeim fræjum er að spretta núna í Femínistafélaginu, í ungu konunum sem hlustuðu á sínum tíma a.m.k. með öðru eyranu. Þær sem þekktu mömmur eða frænkur eða einhverjar konur sem aðhylltust femínisma og voru vaktar til vitundar um réttláta stöðu sína í samfélaginu en eru núna að komast til vits og ára til þess að seilast eftir sínu plássi í sólskininu.
Þó að ég sé ekki að eigna Kvennalistanum það þá er ég samt viss um að hluti af áhrifum Kvennalistans er að koma fram núna í þessum kraftmiklu ungu konum. Gaman líka að sjá marga þessa karla, hvað þeir eru jákvæðir og vel með á nótunum. Þeir eru svo viljugir í því að taka þátt án þess að aðgreina sig. Mér finnst heillandi að vera með í þessu. Ég hef þó aldrei nægan tíma fyrir allt sem ég vil gera og ég vildi vera öflugri. En mér finnst líka mikilvægt að vera þarna til þess að sýna ákveðið samhengi. Þó að það sé ekki nema til að vera hlekkur í keðju. Ég er viss um að þetta verður mjög sterk bylgja.“
Meðfram sterkri bylgju er líka mikið bakslag og sterkur andfemínismi í samfélaginu. Finnst þér það ekki áberandi núna líka?
„Á vatnaskilum verður svo gríðarleg ólga og hreyfing þar sem mætast ólíkir straumar og kannski vegna þess að bylgjan er að rísa kemur þetta andóf en þar er líka mikill sköpunarkraftur. Það sem ég hef hins vegar aldrei getað skilið er af hverju menn berjast gegn svona réttlátri hreyfingu eins og femínisma. Ástæðan hlýtur að vera sú að það hefur einhver hag af því að halda konum á ákveðnum stöðum, innan ákveðinna markalína. Hvort sem þær ganga með blæjur yfir höfðinu eða eru „á bakvið“ eldavélina. Eins og skólabróðir minn hagfræðingurinn sagði: „Ef öll vinna kvenna væri reiknuð inn í þjóðhagsreikningana þá litu þeir allt öðruvísi út.“ Það er gríðarlega mikil vinna sem er án endurgjalds í launasamfélagi okkar, sem aldrei er reiknað með, og í raun hefur það ekkert breyst.

Ekkert kemur að sjálfu sér
Verðurðu ekkert svartsýn þegar þú skynjar að sagan endurtekur sig að þessu leyti?
Nei, það verður hvert tré að berjast fyrir því að komast upp úr jörðinni. Þau gera það alltaf, en það skiptir náttúrlega máli hvort þau vaxa á ísöld eða á einhvers konar hlýviðrisskeiði. Það skiptir máli að skapa hlýindi til þess að tréð nái góðum vexti og fullum blóma. Til þess er þessi pólitíska barátta, til þess að skapa betri aðstæður. En ég held við þurfum alltaf að berjast. Það kemur ekkert að sjálfu sér. Það er ekki hægt að taka það frá þér að þurfa að berjast fyrir þínu lífi, fyrir þínu svigrúmi, fyrir þinni tilveru og þínum femínisma. Þegar við í Kvennalistanum vorum að tala fyrir hönd allra kvenna, þá meintum við ekki að allar konur væru eins og vildu endilega það sama. En við vorum að berjast fyrir hlýrra loftslagi þannig að hver kona og þess vegna hver einstaklingur gæti notið sín á eigin forsendum.”

Sett á vef 18-feb-04
Síðast uppfært 18-feb-04
Salvör Gissurardóttir
Á forsíðu vefs Femínistafélags Íslands