Femínistafélag Íslands -Vera 3.2003

Mynd við greinina í Veru og forsíða Veru blaðsins þar sem greinin birtist.

Markmið staðalímyndahóps er að fá samfélagið til að meta fjölbreytileika mannlífsins og berjast gegn neikvæðum ímyndum og auglýsingum. Í okkar samfélagi eru til fjölmargar staðalímyndir um hlutverk og útlit kvenna og karla. Staðalímyndahópur telur nauðsynlegt að miðla upplýsingum um þekkta skaðsemi margra þeirra ímynda sem haldið er á lofti og fræða um hvernig þær ýti undir úrelt kynjahlutverk og komi í veg fyrir að fólk almennt sjái og kunni að meta fegurðina í margbreytileikanum.

Aðferðir sem hópurinn beitir er t.d. að vera með uppákomur í kringum fegurðarsamkeppnir og fjölmiðlavakt vegna niðurlægjandi auglýsinga og umfjöllunar. Við trúum því að í flestum tilfellum sé um vanþekkingu að ræða þegar fyrirtæki auglýsa á kostnað annars kynsins eða umræðan byggir á neikvæðum eða niðrandi staðalímyndum. Hópurinn mun því senda ályktanir/ábendingar á auglýsendur, birtingaraðila og fjölmiðlafólk. Ábendingar um auglýsingar sem hópurinn telur að brjóti gegn 18. grein jafnréttislaga hafa verið sendar á Jafnréttisstofu, birtingaraðila og auglýsendur. Til að auka þekkingu um þessi mál hefur hópurinn leitað eftir samstarfi við aðila sem koma að hönnun, birtingu og gerð auglýsinga og mun hópurinn bjóða þessum aðilum að leita til staðalímyndahóps til að fá álit á auglýsingum með tilliti til staðalímynda og hefðbundinna kynjahlutverka.Staðalímyndahópur vill einnig virkja neytendur og gera þá meðvitaðri um birtingarmyndir og áhrif neikvæðra eða niðrandi staðalímynda. Neytendur eru hvattir til að nýta sér rétt sinn og láta seljendur vöru og þjónustu vita ef auglýsingar misbjóða þeim og í framhaldi af því sniðganga þau fyrirtæki sem halda áfram að auglýsa á niðurlægjandi hátt þrátt fyrir ábendingar þar um. Með þessum hætti vonum við að markaðurinn verði gagnvirkur. Við viljum frelsi, frelsi kvenna til að ráða sjálfar líkama sínum og eiga hann sjálfar, frelsi til þess að vera kynverur á okkar eigin forsendum, ekki á forsendum markaðarins eða kynlífsiðnaðarins, frelsi til að vera feitar, mjóar, málaðar, ómálaðar, með stór eða lítil brjóst, rakaðar eða órakaðar...Fegurðarsamkeppnir hlutgera konur, gera þær að sýningargripum, þær bókstaflega ganga vörumerkjum á hönd og verða þannig t.d. Oroblu stúlkan og Maybellin andlitið.Lögreglunni var sigað á okkur þar sem við stóðum við rauða dregilinn á Brodway og dreifðum upplýsingunum. Aðstandendur keppninnar neituðu að veita bolunum viðtöku í fyrstu.

Manneskja, ekki markaðsvara
Dægurmenning, tíska og auglýsingar hafa gífurleg áhrif á okkur, mismikil reyndar en þegar grannt er skoðað hafa flestar konur keypt sér undra yngingarkrem, púðabrjóstahaldara eða krullugel. En fyrir utan það sem við eyðum peningum í eru það áhyggjurnar ódauðlegu af útlitinu sem eru ansi erfiðari viðeignar og almennari en óhófleg eyðsla í fegrunarlyf. Hvað veldur? Eigum við að standa aðgerðarlausar hjá meðan líkamar okkar eru seldir á markaðstorgi dægurmenningarinnar og gerðar eru svo ómanneskjulegar kröfur um útlit kvenna að við erum með stöðugar áhyggjur, í endalausum megrunarkúrum, förum í uppskurði til að breyta útliti okkar og jafnvel sveltum okkur til dauða? Þessa firru vill staðalímyndahópur Femínistafélags Íslands uppræta. Okkur finnst nóg komið af sölumennskunni. Við viljum ekki að markaðurinn segi okkur hvað er fallegt og hvernig við eigum að vera. Við viljum frelsi, frelsi kvenna til að ráða sjálfar líkama sínum og eiga hann sjálfar, frelsi til þess að vera kynverur á okkar eigin forsendum, ekki á forsendum markaðarins eða kynlífsiðnaðarins, frelsi til að vera feitar, mjóar, málaðar, ómálaðar, með stór eða lítil brjóst, rakaðar eða órakaðar, frelsi til að velja og hafna því hvort við sjáum alsbera, lystarstolslega og barnunga kvenlíkama seljandi bíla og jafnvel í kynlífsathöfnum. Slagorð Rauðsokkanna; „Manneskja, ekki markaðsvara” á fyllilega við í dag.

Fegurðarsamkeppnum mótmælt
Það sem við höfum einbeitt okkur að nú á þessu femínistavori eru fegurðarsamkeppnirnar. Að okkar mati standa þær fyrir allt það sem við viljum berjast gegn. Í fyrsta lagi endurspegla þær þá útlitslegu staðalímynd af konum sem haldið er kröftulega á lofti í samfélaginu, þar sem beinlínis er keppt í því hver kemst næst þessari tilbúnu ímynd. Að auki þurfa þær svo helst að vera menntaðar og góðhjartaðar, þar sem einnig er dæmt eftir „innri fegurð“. Í öðru lagi hlutgera fegurðarsamkeppnir konur, gera þær að sýningargripum, þær bókstaflega ganga vörumerkjum á hönd og verða þannig t.d. Oroblu stúlkan og Maybellin andlitið. Þær eru seldar á sviðinu og eiga allt sitt undir huglægu mati fólks sem situr í dómnefnd og er því líklega talið hafa meira vit á því hvað er fallegt en aðrir. Engin svarar því eftir hverju er dæmt né hvaða sérþekkingu dómararnir hafa á málinu. Að lokum endurspegla svo fegurðarsamkeppnir hin stöðluðu kynhlutverk þar sem helsta hlutverk konunnar er að vera falleg og meðfærileg. Í raun má segja að fegurðarsamkeppni kvenna væri sambærileg við fyrirvinnusamkeppni karla hvað hefðbundin kynhlutverk varða.
Keppnin Ungfrú Ísland.is var haldin skömmu eftir stofnun Femínistafélagsins og það var því okkar fyrsta verk að mótmæla þeirri keppni. Útbúinn var bæklingur með upplýsingum um sjálfræði kvenna, lýtaaðgerðir og fleira og honum var dreift fyrir utan keppnina. Einnig var ákveðið að gefa keppendunum bol frá Femínistafélaginu og hvetja þær til að kynna sér femínisma. Í framhaldi af því var okkur boðið að stíga á svið í beinni útsendingu á keppninni og segja nokkur orð. Óhætt er að segja að nokkurs taugatitrings gætti hjá báðum aðilum vegna þessa tilboðs enda hafa femínistar og fegurðarsamkeppnir hingað til verið eldfim blanda. Svo fór þó að fulltrúar staðalímyndahóps fóru í viðtal á keppninni og tjáðu sig í beinni útsendingu um afstöðu hópsins til fegurðarsamkeppna. Var þetta í fyrsta sinn sem íslenskir femínistar hafa mótmælt innanfrá, þ.e uppi á sviði á sjálfri keppninni og vorum við ánægðar með framtakið og útkomuna. Sama kvöld og keppnin var haldin stóð hópurinn einnig fyrir sýningu kvikmyndarinnar Í skóm drekans sem er heimildamynd eftir Hrönn og Árna Sveinsbörn um þátttöku Hrannar í Ungfrú Ísland.is. Í myndinni kemur fram mikil ádeila á keppnir sem þessa og fannst okkur því vel við hæfi að sýna hana um leið og stelpurnar sprönguðu léttklæddar um annarstaðar í bænum.
Ungfrú Ísland keppnin var svo haldin í lok apríl og ákváðum við að beita sömu aðferðum þar. Bæklingnum var dreift fyrir utan keppnisstað og keppendunum gefinn bolur með áletruninni „Manneskja, ekki markaðsvara” auk þess sem við buðumst til að koma fram á keppninni og segja okkar skoðun. Það var hinsvegar afþakkað af aðstandendum keppninar. Nokkrum vandkvæðum var einnig bundið að dreifa bæklingunum og koma gjöfunum áleiðis. Lögreglunni var sigað á okkur þar sem við stóðum við rauða dregilinn á Brodway og dreifðum upplýsingunum. Aðstandendur keppninnar neituðu að veita bolunum viðtöku í fyrstu. Eftir ítrekaðar tilraunir komust þó bolirnir til skila, eða a.m.k. inn fyrir dyrnar á Broadway, lögreglan var afpöntuð og okkur þess í stað boðið kaffi, okkur til hressingar.

Sögusýningin Afbrigði af fegurð
Sama kvöld var svo opnuð sögusýningin Afbrigði af fegurð, saga mótmæla við fegurðarsamkeppnum í húsnæði Cut’n paste í næstu götu við Broadway þar sem meðlimir hópsins unnu þrekvirki við öflun heimilda og uppsetningu þeirra. Á sýningunni, sem færð var yfir á kaffihúsið Prikið, má líta myndir frá fyrstu mótmælum rauðsokkanna um 1970, kvennaframboðskonur í fegurðardrottningabúningum, kvennauppboð og margt fleira. Sýningin var liður í mótmælunum og til þess fallin að vekja almenning til umhugsunar um fáránleika fegurðarsamkeppna. Þótt ráðherra nokkur hafi afþakkað bæklinginn, með þeim orðum að kosningarnar væru búnar, sátu flestir aðrir gestir beggja keppnanna með bleikan upplýsingabækling frá Femínistafélagi Íslands í hönd og mörg hafa séð sýninguna Afbrigði af fegurð.
Ýmislegt fleira er á döfinni hjá okkur í staðalímyndahóp. Við höfum nú þegar sent ábendingar til auglýsenda um að auglýsingar brjóti gegn 18. grein jafnréttislaga og hyggjumst halda vöku okkar í þeim málum áfram. Keppnin um Herra Ísland verður svo haldin í haust og munum við að öllum líkindum láta í okkur heyra þar þó sú keppni sé ekki alveg af sama meiði og konusýningarnar, þar sem keppnin er nokkuð á skjön við hefðbundna karlmennskuímynd og ríkjandi kynhlutverk.
Það er sem sagt ekki að ástæðulausu sem við mótmælum fegurðarsamkeppnum, við erum ekki afbrýðisamar, okkur finnst hvorki við né keppendur vera ljótar og við erum ekki að mótmæla af því að það er svo langt síðan íslensk kona varð Ungfrú heimur, eins og einhver hélt. Við mótmælum fegurðarsamkeppnum vegna alls þess sem þær standa fyrir. Við viljum sjálfræði og frelsi til handa konum og körlum og þjakandi og einsleita útlitsstaðla burt. Við viljum losna úr klóm markaðarins. f.h. Staðalímyndahóps Auður Magndís Leiknisdóttir
(Grein úr tímaritinu Veru, 3. tbl. árið 2003)