Eru stjórnmál kynjuð? - Staða kvenna í íslenskum stjórnmálum.
Fundur 28. maí 2003 um stöðu kvenna í íslenskum stjórnmálum í kjölfar kosninga og ríkisstjórnarmyndunar. Að fundinum stóðu Kvenréttindafélag Íslands, Feministafélag Íslands og Mannréttindaskrifstofa Íslands.

Erindi Rósu Erlingsdóttur

Feminískir stjórnspekingar fyrri alda og stjórnmálafræðingar okkar tíma hafa gagnrýnt bæði hugmyndir um lýðræði og stjórnskipulag byggðu á því. Gagnrýnin hefur þróast frá svokölluðum frjálslyndum til róttæks femínisma og nú síðast til póstmódernískra kenninga.

Femínistar hafa gagnrýnt aðgreininguna á milli opinbera- og einkasviðsins og samfélagssáttmálann svokallaða sem krafðist þess að konur væru fæddar í undirokun sem væri náttúruleg og óháð hinu opinbera pólitíska lífi. Stjórnmálafræðingurinn Carol Pateman segir hins vegar hvoru tveggja lúta pólitísku valdi - annars vegar valdi borgarans í hinu opinbera lífi og hins vegar valdi föðurins í fjöldskyldunni eða einkalífinu.

Með þessum hætti hefur verið bent á að það séu einmitt kenningar um hið lýðræðislega samfélag borgaranna sem móti þann pólitíska mismun kynjanna sem kynjaskipting vestrænna lýðræðisríkja byggir á.

Róttækur femínismi og póstmódernismi eiga með nokkurri einföldun það sameiginlegt að beina sjónum sínum að kerfislægum þáttum, það er kennismiðir þeirra spyrja hvað það sé í okkar samfélagskerfi sem hindri jafnrétti kynjanna þ.m.t. að þátttaka kvenna og karla í stjórnmálum sé jöfn.

Undirbygging femínisma er í þessum skilningi gagnrýni á kerfislæga mismunun sem er innbyggð í samfélagsgerð okkar og grundvallast á kynferði. Saga femínismans er nátengd sögu kvennabaráttu en hann hefur verið skilgreindur með þeim hætti að hann sé einfaldlega hreyfing eða kenning sem styður baráttu kvenna fyrir jafnrétti. Femínisminn er samkvæmt þessari víðu skilgreiningu kenning eða hreyfing sem einkennist af tryggð við þann málstað að breyta samfélaginu í átt til jafnréttis. Þrátt fyrir að til séu margir -ismar sem einkennt hafi baráttu kvenna fyrir auknum mannréttindum má segja að femínisminn sé samfelld viðleitni fyrir réttindum kvenna, að hann sé krafturinn sem hefur knúið baráttuna áfram.

Femíniskir stjórnmálafræðingar hafa helst gagnrýnt hefðbundnar lýðræðiskenningar fyrir að rannsaka félagslegan og menningarlegan mun eingöngu út frá stéttaskiptingu en ekki út frá þeirri staðreynd að lýðræðið býður konum aðrar aðstæður og önnur lífskjör heldur en körlum. Jafnréttishugtak hinnar klassísku frjálshyggju er gagnrýnt af femíniskum kennismiðum fyrir að gera ráð fyrir algildu einstaklingshugtaki og ennfremur að hin algilda mennska sé karlkyns.

Stjórnmálafræðingar eins og Francis Fukuyama halda því fram að lýðræðisríki eigi ekki að tryggja jafna niðurstöðu heldur jöfn tækifæri fólks til félagslegs hreyfanleika. Femíniskir stjórnmálafræðingar benda hins vegar á að frjálslyndar lýðræðiskenningar verði að taka mið af kynjamismun og ójafnrétti kynjanna þegar fjallað er fulltrúalýðræðið og þar með um möguleika fólks til þátttöku í félagslegum hreyfingum og stjórnmálum eða til félagslegs hreyfanleika.

Erindi femínisma við stjórnmálafræðina er að halda því á lofti að jafnréttishugtakið verði að taka mið af kerfislægum kynjamismun ef sanngjörn, réttlát samfélagsskipan eigi að nást. Þess er krafist að hlutirnir séu hugsaðir upp á nýtt, að tekið sé mið af kynferði sem pólitískri breytu sem þýðir að örva verði þá hugsun að stjórnmál eru ekki óháð kynferði. Að ekki sé hægt að fjalla um fulltrúalýðræði og þátttöku kvenna í stjórnmálum án þess að taka mið af kynjamismun og ójafnrétti kynjanna sem kerfislægum breytum.

Í frjálslyndum lýðræðiskenningum er lýðræðið skilgreint sem athöfn hins opinbera lífs þar sem ákvörðunartakan fer fram og í flestum tilvikum eru karlmenn í meirihluta pólitískra gerenda. Því er haldið fram að lýðréttindi kvenna hafi verið tryggð með kosningarétti þeirra sem er þó óraunhæfur mælikvarði eins og þátttaka kvenna í stjórnmálum sannar. Lýðræði og lýðréttindi þarf að endurskilgreina með þessar staðreyndir í huga og ein aðferð til þess er að taka mið af okkur ekki eingöngu sem einstaklingum heldur sem hópum.

Flest rök fyrir aukinni þátttöku kvenna í stjórnmálum hníga í sömu átt.
Rök fyrir sértækum aðgerðum í þágu kvenna eins og kynjakvótum á listum stjórnmálaflokkanna eru í mótsögn við grunnhugmyndir stjórnspekinnar um frjálslynt lýðræði því framkvæmdin skilyrðir frelsi þeirra sem velja frambjóðendur. Aðgerðir sem hannaðar eru sem tæki til að tryggja þátttöku kvenna í stjórnmálum fela í sér samþykki okkar á því að kynferði sé pólitísk breyta og að lýðræðið verði að taka tillit til ákveðinna hópa. Burtséð frá þeirri spurningu hvort konur í stjórnmálum séu hagsmunahópur kvenna er aðgerðin viðurkennig á því að stjórnvaldssamkundur séu ólýðræðislegar endurspegli fulltrúarnir aðeins annað kynið.

Ef það væru engar ytri hindranir sem héldu ákveðnum hópum utan við stjórnmál, þá ættum við að búast við því að það væru nokkurn veginn jafn margir af hvoru kyni í stjórnmálum. Svo er ekki og því er augljóst að konum er neitað um tækifæri sem opin eru körlum. Ef hindranirnar væru meðvitaðar, þá er það bersýnilegt að þeir sem einoka valdastöðurnar munu ekki standa fyrir hagsmunum þeirra sem þeir hafa útilokað. Ef hindranirnar eru kerfislægar er órökrétt að ætlast til þess að einn hópur standi fyrir annan. Kynin hafa mismunandi reynslu og ef aðeins fulltrúar annars kynsins eru til staðar er ljóst að ákvarðanir verða teknar í þágu þeirra sem völdin hafa.

Líkt og róttæki feministinn Doris Schattenschneider sagði árið 1960:
“Þeir sem ákveða út á hvað leikurinn gengur ákveða einnig hverjir fá að leika með.”

Femínistar hafa fengið að kenna á því að stórum loforðum um kynjajafnrétti hefur verið sópað undir teppið. Reynslan hefur sýnt það að karlmenn eru ekki miklir talsmenn hagsmuna kvenna og tilraunir til að framfylgja stefnum og markmiðum flokka hefur lítil áhrif. Engin rök réttlæta núverandi ástand, en til eru sterk rök fyrir jafnari stöðu karla og kvenna í stjórnmálum. Mikil áskorun felst í þeirri tilraun að breyta kynjasamsetningu í stjórnmálum. Hún er samfelld gagnrýni á það samfélagskerfi sem við lifum við. Það hefur kerfisbundið skilið konur útundan.

Undanfarna áratugi hefur verið tekist á um hvernig eiga að auka þátttöku kvenna í stjórnmálum. Umræðan hefur einkennst af spennu milli þeirra sem færa rök fyrir því að kynin njóti jafnra tækifæra og hafi sambærilegar forsendur til að nýta sér þau og þeirra sem telja að svo sé ekki og nauðsynlegt sé að beita sértækum aðgerðum til að auka þátttöku kvenna í stjórnmálum.

Stjórnmálaflokkar reyna flestir að taka á því vandamáli að konur eru of fáar í stjórnmálum. Uppi er þrýstingur á flokka að taka upp einhvers konar jafnréttisstefnu. Flokkaflakk kjósenda er mikið og stjórnmálaflokkar hafa ekki efni á því að sleppa því að taka á málum sem aðrir flokkar hafa gert að sínum. Það hefur sýnt sig að keðjuverkun fór af stað þegar fyrsta skrefið var tekið hér á landi með samfelldu framboði Kvennalistans. Þess utan hefur baráttan fyrir auknum kynjajöfnuði reynst flokkum vel eða eins og Svanur Kristjánsson, prófessor í stjórnmálafræði segir: „Það þarf konur til að vinna kosningar.”

Norðurlöndin tóku fyrstu skrefin með kynjakvóta á miðjum áttunda áratuginum. Til dæmis urðu mikil umskipti í Noregi upp úr 1970 og má tengja það þeirri ákvörðun Verkamannaflokksins að fjölga konum í þingliði sínu. Árið 1981 var Gro Harlem Brundtland valin forsætisráðherra flokksins, og árið 1986 ákvað hún að skipa átta konur í 18 manna ráðherralið sitt. Síðan hefur hlutfall kvenna í ráðherraliðinu aldrei verið minna en 40%, enda bundið í lög að opinberir aðilar skulu tryggja hvoru kyni um sig minnst 40% sæta í öllum nefndum og ráðum, þar með talið ríkisstjórninni.

Gagnrýnendur kynjakvóta mótmæla sértækum aðgerðum í jafnréttismálum. Þeir halda því fram að það skorti konur með reynslu í stjórnmálum. Spurt er hvort eigi að velja eftir kynferði eða verðleikum? Fullyrt er að fólk eigi að komast áfram á eigin verðleikum og bent er á fáránleikann sem felst í því að komast áfram einungis út frá kynferði einstaklinga. Auðvelt er að snúa röksemdafærslunni við og spyrja hvað það sé sem geri karla hæfari en konur? Hvaða eðlislægu yfirburðir eru það sem tryggja að karlmenn nærri einoka pólitískar stöður ? Auðvitað er ekkert sem sannar að svo sé en ójafn hlutur kvenna og karla í valdastöðum, þrátt fyrir stóraukna menntun og reynslu kvenna beinir sjónum okkar að kerfislægri mismunun.

Hvernig á að réttlæta kynjakvóta og sértækar aðgerðir í jafnréttismálum, sem gagnrýnendur vilja kalla öfuga mismunun?

Stjórnmálafræðingurinn Anne Phillips leggur áherslu á lögmæti sértækra aðgerða í jafnréttismálum.

Kynjajafnrétti í stjórnmálum megi réttlæta sem leiðréttingu á fyrrum óréttlæti. Hún nefnir fjögur rök fyrir nauðsyn þess að auka hlut kvenna í stjórnmálum. Fyrstu rökin leggja áherslu á að konur í stjórnmálum eru sterk fyrirmynd annarra kvenna. Önnur rökin eru, að um sé að ræða sjálfsagt réttlæti milli kynja. Þriðju rökin segja að sérhagmunir kvenna þurfi að eiga ötula talsmenn. Að lokum leggur hún áherslu á mismunandi sýn kvenna og karla á stjórnmál og segir að ef konur komi í auknum mæli að stjórnmálum muni það auka gæði þeirra og lögmæti fulltrúastofnanna.
Hún leggur höfuðáherslu á þau rök sem benda á að konur eigi að komast í pólitískar áhrifastöður því það sé spurning um réttlæti, að það sé fjarstæðukennt og ósanngjarnt að karlar einoki pólitískar stöður. Jafn réttur kynja til þátttöku í stjórnmálum er til staðar en hins vegar er ekki hægt að tala um jafnan rétt kynjanna þegar að því kemur að komast í pólitískar fulltrúastöður.

Í skýrslu sem Alþjóðasamtök þjóðþinga létu gera árið 2000 á stöðu kvenna á þjóðþingum heims kom fram, að það sem skipti höfuðmáli varðandi framgang kvenna í stjórnmálum væri pólitískur vilji, einkum innan stjórnmálaflokkanna.

Stjórnmálafræðingarnir Svanur Kristjánsson og Auður Styrkársdóttir hafa rannsakað hvaða þættir hafi áhrif á fjölda þeirra kvenna sem veljast í kjörnar fulltrúastöður hér á landi. Þessir þættir voru stærð kjördæma og flokka, kosningakerfið og framboðsaðferð. Rannsóknin náði til sveitarstjórnarkosninganna árið 1998 og Alþingiskosninganna árið 1999. Rannsókn þeirra sýndi að konum vegnar ekki verr en karlmönnum í prófkjörum flokka. Hins vegar gefa öllu færri konur en karlmenn kost á sér í prófkjör hér á landi. Talsmenn flokkanna sem rætt var við í rannsókn þessari bar öllum saman um mikilvægi þess að bæði kynin tækju þátt í stjórnmálum og töldu ytri hindranir eins og tíma- og fjárskort vera megin ástæðu þess að færri konur gæfu kost á sér í prófkjör. Í niðurstöðum rannsóknar Svans og Auðar er tekið undir yfirlýsingu Alþjóðasamtaka þjóðþinga. Kosningakerfi, fyrirkomulag kjördæma og stærð flokka geta lagt stein í götu þeirra sem vilja hasla sér völl í stjórnmálum. Norskar og breskar rannsóknir hafa sýnt að stærð kjördæma skiptir almennt ekki sköpum um fjölda kvenna í fulltrúastöðum. Mjög smá kjördæmi virðast hins vegar vera hindrun fyrir þátttöku kvenna þar sem flokkarnir eru tregir til að tefla konum fram í forystusæti þar sem fá þingsæti eru tryggð. Það eru sem sagt flokkarnir sem hafa lokaorðið í frambjóðendavali. Hjá þeim liggur ábyrgðin.

Afstaða íslenskra stjórnmálaflokka til kynjakvóta og sértækra aðgerða er ólík, flestir flokkar hafa sett sér jafnréttisáæltun, en ekki bundið ákvæði um fléttulista eða kynjakvóta í lög.

Salvör Gissurardóttir tók sumar af myndunum og setti upp á vef.
Myndir af alþjóðlegum fundum eru teknar af vefnum, þær tengjast erindi Rósu.

Kynjuð stjórnmál - Fundur 28. maí 2003