Eru stjórnmál kynjuð? - Staða kvenna í íslenskum stjórnmálum.
Fundur 28. maí 2003 um stöðu kvenna í íslenskum stjórnmálum í kjölfar kosninga og ríkisstjórnarmyndunar. Að fundinum stóðu Kvenréttindafélag Íslands, Feministafélag Íslands og Mannréttindaskrifstofa Íslands.

Erindi Kristínar Ástgeirsdóttur

Góðir fundargestir.

Í sögu mannréttindabaráttunnar hefur rétturinn til að kjósa fulltrúa sína á þing og í sveitarstjórnir sem og rétturinn til að mega bjóða sig fram, skipað háan sess. Í þessum réttindum fólst að fólk gæti haft áhrif á skipan samfélagsins og þær ákvarðanir sem teknar voru í þágu lands og þjóðar. Á 19. öld var hart deilt um kosningarétt karla í Evrópu þar sem sú hugmynd var ríkjandi að þeir einir ættu að hafa kosningarétt sem greiddu skatta. Þegar fyrst var kosið til þings á Íslandi árið 1844 var t.d. enginn kosningabær maður í Vestmanneyjum, þar sem enginn var svo vel efnum búinn að hann greiddi skatt.

Eftir því sem ég best veit voru það franski heimspekingurinn Condorcet og kvenréttindakonan Mary Wollstonecraft sem fyrst kröfðust kosningaréttar konum til handa. Þau settu hann í samhengi við þá mannréttindabaráttu sem háð var á 18. öld og reis hæst í frönsku stjórnarbyltingunni. Það var þó ekki fyrr en 1848 sem krafan um kosningarétt kvenna komst á dagskrá fyrir alvöru með Seneca Falls-yfirlýsingunni en með henni hófst skipuleg kvenréttindabarátta í Bandaríkjunum . Sú krafa var síðan tekin upp í hverju landinu á fætur öðru og varð aðal baráttumál kvenna er leið að lokum 19. aldar.

Kosningaréttur kvenna og kjörgengi mættu mikilli andstöðu. Það var í lagi að fjölga karlkjósendum. Ríkjandi öfl gátu jafnvel sætt sig við að hleypa fyrrverandi svörtum þrælum inn í hóp útvaldra. En konum. Nei takk. Íslenska kvenréttindakonan Ólafía Jóhansdóttir hitti naglann á höfuðið er hún skrifaði árið 1896 að margir karlar teldu að aukin réttindi kvenna myndu raska þjóðfélagsskipaninni um of. Rótgróið karlveldið eða kynjakerfið eins og sumar fræðikonur kjósa nú að kalla það, brást hart við kröfum um breytingar á hefðbundinni stöðu kynjanna, þar sem karlar voru húsbændur en konur hjú.

Einstaka ríki innan Bandaríkjanna létu þó undan og hefur það annars vegar verið skýrt með því að þau hafi viljað lokka konur til sín þar sem mikið misvægi var á fjölda kvenna og karla, hins vegar að konur hafi lagt svo mikið af mörkum til uppbyggingar nýrra ríkja og verið svo mikilvægar að ekki hafi þótt fært að neita þeim um kosningarétt. Sennilega er mikið til í þessum skýringum því þau lönd sem fyrst veittu konum almennan kosningarétt á landsvísu voru landnemaríkin Nýja Sjáland og Ástralía, sem og Finnland þar sem hörð og löng sjálfstæðisbarátta var háð við Rússa.

Kvennahreyfingar beittu sér af miklu afli í þágu kosningaréttar og kjörgengis kvenna og smátt og smátt náðist hann fram. Fyrsta bylgjan kom meðan heimsstyrjöldin fyrri stóð yfir og eftir hana, næsta bylgja í kjölfar heimsstyrjaldarinnar síðari og sú þriðja er fyrrum nýlendur fengu sjálfstæði. Í dag eru það aðeins tvö ríki í heiminum sem synja konum um kosningarétt, Kúweit og Sameinuðu arabísku furstadæmin. Í því síðarnefnda hafa karlar ekki heldur kosningarétt. Kosningaréttur þykir algjör óþarfi hjá furstunum. Þrátt fyrir kosningaréttinn varð bið á því að konur yrðu fjölmennar á fulltrúasamkomum. Þær voru ekki velkomnari en svo út á hið opinbera svið að konur eru nú aðeins 14% þingmanna í heiminum.

Eins og áður segir eru kosningaréttur og kjörgengi talin til grundvallar mannréttinda og eru undirstaða lýðræðisskipulags. Í Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir í 21. gr.: Hverjum manni er heimilt að taka þátt í stjórn lands síns, beinlínis eða með því að kjósa til þess fulltrúa í frjálsum kosningum. Hver maður á jafnan rétt til þess að gegna opinberum störfum í landi sínu. Vilji þjóðarinnar skal vera grundvöllur að valdi ríkisstjórnar. Skal hann látinn í ljós með reglubundnum, óháðum og almennum kosningum, enda sé kosningaréttur jafn og leynileg atkvæðagreiðsla viðhöfð eða jafngldi hennar að frjálsræði.

Í samningnum um afnám alls misréttis gegn konum frá árinu 1979, staðfestur af Íslandi árið 1985 segir í 2. gr. b: að aðildarríkjum sé skylt:
- “að gera viðeigandi ráðstafanir með lögum og aðrar ráðstarfanir, þar með talin viðurlög þar sem það á við, sem banna alla mismunun gagnvart konum”.
- í d-lið segir: “að ríkjum sé skylt að eiga ekki hlut að né framfylgja mismunun gegn konum og ábyrgjast að opinber stjórnvöld og stofnanir breyti í samræmi við þessa skyldu”.
Síðan segir í 3. gr.: “Aðildarríkin skulu gera allar viðeigndi ráðstafanir á öllum sviðum, sérstaklega á sviði stjórnmála, félagsmála, efnahags- og menningar, þ.á.m. með lagasetningu til þess að ábyrgjast fulla þróun og framfarir til handa konum í þeim tilgangi að tryggja að þær geti á grundvelli jafnréttis við karla framfylgt og notið mannréttinda og grundvallar frelsis”. Og enn segir í 7. gr. “Aðildarríki skulu gera allar viðeignadi ráðstafanir til þess að afnema mismun gagnvart konum á stjórnmálavettvangi og opinberum vettvangi í landinu og skulu sérstaklega ábyrgjast konum til jafns við karla, rétt til þess að kjósa í öllum kosningum og almennum allsherjaratkvæðagreiðslum og vera kjörgengar í öll störf sem kosið er til í almennum kosningum”.
Jafnframt er kveðið á um skyldu ríkja til að tryggja að konur taki þátt í mótun stjórnmálastefnu og framkvæmd hennar. Íslendingum ber að framfylgja þessum samningi en hefur það verið gert með nauðsynlegum lögum, hvetjandi aðgerðum og eftirfylgni?

Lítum á þróunina á Íslandi.

Fyrstu konurnar á Íslandi fengu að kjósa árið 1882 er þær konur sem áttu með sig sjálfar og greiddu skatta fengu kosningarétt en þær máttu ekki bjóða sig fram. Árið 1902 fékk þessi hópur kjörgengi en engin kona reið á vaðið að sinni. 1908 fengu giftar konur kjósenda kosningarétt og kjörgengi í Reykjavík og Hafnarfirði og nýttu hann með eftirminnilegum hætti er fyrstu fjórar konurnar voru kjörnar í bæjarstjórn Reykjavíkur, boðnar fram af sérstökum kvennalista.

Árið 1909 bættist vinnu- og verkafólk í hópinn um land allt og var kosningaréttur til sveitastjórna þar með orðinn almennur. Það var svo 1915 sem konur fengu kosningarétt og kjörgengi til Alþingis. Sá réttur náði til þeirra kvenna sem þóttu nógu þroskaðar til að mega kjósa til Alþingis en það voru konur sem orðnar voru 40 ára og eldri. Með stjórnarskrárbreytingum árið 1920 varð kosningaréttur til Alþingis almennur og jafn en eftir voru í lögum reglur um að konur mættu víkjast undan kjöri. Það mátti nú ekki leggja of mikið á þeirra vanþroska og veikburða herðar.

Það kom í hlut fyrstu konunnar sem kjörin var á þing, Ingibjargar H. Bjarnason, að fá þessar undanþágur felldar niður en það gekk ekki þrautalaust.

Frá því að Ingibjörg var kjörin á þing sem fulltrúi kvennalista og þar til kvennalistar hófu göngu sína að nýju árið 1983, á 60 árum, voru aðeins 12 konur kjörnar til þingsetu, eða ein fyrir hver fimm ár. Fyrir kosningarnar 1983 voru konur einungis 5% þingmanna. Á sama tíma voru konur komnar yfir 30% múrinn á hinum Norðurlöndunum. Eftir 1983 hefur konum fjölgað jafnt og þétt þar til nú að við okkur blasir alvarlegt bakslag.

Þróunin var með eftirfarandi hætti:

Árið 1979 voru konur 5% þingmanna
1983 - - 15% -
1987 - - 21% -
1991 - - 24% -
1995 - - 25% -
1999 - - 35% -
2003 - - 31% -

Eftir kosningarnar 1999 var Ísland í sjötta sæti í röðinni yfir þau lönd heims þar sem hlutur kvenna á þjóðþingum var hvað skástur. Nú föllum við niður í 12. sæti.
Hvers vegna varð þróunin mun hægari hér á landi en í þeim löndum sem við höfum mest samskipti við og berum okkur helst saman við?

Auður Styrkársdóttir stjórnmálafræðingur rannsakaði kvennaframboðin til bæjarstjórnar í Reykjavík á tímabilinu 1908-1922 og komst að þeirri niðustöðu að andstaða gegn kvennalistunum og hugmyndum þeirra hefði farið síharðnandi meðal þeirra karla sem voru ráðandi. Ég hef sjálf kannað kvennaframboðin til Alþingis 1922 og 1926 og komist að sömu niðurstöðu. Kvennaframboðið 1922 kom á óvart og þess vegna var því lítill gaumur gefinn en þegar hið óvænta gerðist að kona komst að voru henni ekki sýnd nein vettlingatök. Framboðið 1926 mætti harðri andstöðu og var rakkað niður. Hugmyndir eftirstríðsáranna fyrri um hlutverk kvenna sem mæður og húsmæður náði órúlegri fótfestu sem ekki var haggað fyrr en líða tók á sjöunda áratuginn og síðar með tilkomu Rauðsokkahreyfingarinnar. Konur á hinum Norðurlöndunum brutust miklu fyrr út úr hugmyndaheimi húsmæðrastefnunnar og þeim tókst að hafa áhrif innan stjórnmálaflokka.

Ég vil halda því fram að lengst af síðustu öld hafi ríkt hér mjög gamaldags og íhaldssamar hugmyndir um stöðu og hlutverk kvenna og er sama hvaða stjórnmálaflokkur á í hlut. Þær hugmyndir gerðu engan veginn ráð fyrir konum sem virkum þátttakendum í stjórnmálum hvað þá sem fulltrúum. Því var haldið leynt og ljóst að konum sem körlum að kyn skipti ekki máli, en það var mjög til umræðu í kosningunum árið 1926. Það þýddi í raun að nánast eingöngu karlar voru kjörnir fulltrúar. Konum var hreinlega ekki hleypt að nema rétt einni og einni, þessum 12 sem sátu á þingi frá 1922-1983. Það eimir greinilega eftir af þessu hugarfari og enn er tregðan til staðar. Því hafa konur þurft að grípa til ráða eins og sérstakra kvennaframboða. Það þurfti slíka aðgerð til að stjórnmálaflokkarnir tækju við sér en hvað svo? Þarf stöðugar aðgerðir og þrýsting?
Hugmyndir um sérstakar aðgerðir til að jafna stöðu kvenna og karla á stjórnmálasviðinu hafa ekki hlotið hljómgrunn, til að mynda hugmyndir um kvóta eða fléttulista sem hafa reynst mjög vel þar sem þeir eru við lýði. Því er jafnan haldið fram að þá væri stórhætta á því að óhæfar konur kæmust að. Skyldu ekki vera óhæfir karlar í öllum karlafansinum? Eitt er þó ljóst. Stjórnmálaflokkarnir verða að skoða rækilega hvernig hægt er að bæta þau kerfi sem notuð eru til að raða á lista, þannig að þau tryggi hlut kvenna.

Orðræðan undanfarnar vikur hefur verið vægast sagt mótsagnakennd. Á annan bóginn var sagt að kyn skipti engu máli, aðeins verðleikar og hæfni einstaklinganna sem þýðir væntanlega að þær konur sem voru að bjóða sig fram skorti átakanlega bæði verðleika og hæfni. Slíkt er auðvitað fásinna. Á hinn bóginn reyndu stjórnmálaflokkarnir mjög að höfða til kvenna með jafnréttisáherslum, konum saman hér og þar og nú síðast að auka hlut kvenna í röðum ráðherra Sjálfstæðisflokksins. Það var verið að bregðast við umræðunni í þjóðfélaginu og þá skipti kyn allt í einu máli.

Eftir stendur að hlutur kvenna minnkaði á Alþingi Íslendinga í síðustu kosningum. Við hljótum að spyrja hvers vegna og kanna orsakirnar rækilega. Konur eru helmingur þjóðarinnar og það er eðlilegt og lýðræðislegt að hlutur þeirra sé jafn hluta karla. Konur eru ekki minnihlutahópur og allar rannsóknir sýna að kyn er eitt af því sem ávallt þarf að skoða við alla stefnumótun og ákvarðanatöku, sbr. samþykktir Sameinuðu þjóðanna, m.a. frá kvennaráðstefnunni í Kína 1995.

Við hljótum að krefjast þess að gripið verði til aðgerða í anda samningsins um afnám alls misréttis gegn konum. Hlutur kvenna á Alþingi og í sveitarstjórnum endurspeglar tregðu og misrétti þótt ekki sé það lagalegt. Því er spurning mín til fulltrúa stjórnmálaflokkanna: hvað ætlið þið að gera til að tryggja að hlutur kvenna og karla verði sem jafnastur við stjórn landsins? Hvernig ætlið þið að vinna bug á tregðunni og breyta ríkjandi viðhorfum? Hvenær ætlið þið að viðurkenna opinberlega að kyn skiptir máli?

Einni vinkonu minni varð að orði er úrslit prófkjörs Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík lágu fyrir fyrr í vetur: Konur hafa fengið kosningarétt, en erum við kjörgengar í raun. Það er stóra spurningin.

Takk fyrir.

Kristín Ástgeirsdóttir 28. maí 2003

Salvör Gissurardóttir tók myndir og setti upp á vef.