Íslenskir karlar og réttindabarátta kvenna

Höfundur Kristín Ástgeirsdóttir
(erindi flutt á fundi karlahóps Femínistafélagsins í september 2004.)

Ágætu feministar.

Kvenréttindahreyfingin sem hóf starf sitt hér á landi á síðustu áratugum 19. aldar lagði mikla áherslu á lagaleg réttindi en líka að konur létu til sín taka, eignuðust rödd í samfélagsumræðunni og hefðu áhrif. Konur innan hennar vildu njóta sömu réttinda og karlar, að tillit væri tekið til sérhagsmuna kvenna t.d. einstæðra mæðra og ekkna og að konur yrðu viðurkenndar sem borgarar samfélagsins. Til þess að ná þessum réttindum fram urðu þær annað hvort að eiga talsmenn – karla – sem beittu sér fyrir réttindum kvenna eða að eignast sína eigin fulltrúa eftir að það varð mögulegt.

Fyrstu konurnar tóku sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur árið 1908, kjörnar af kvennalista og þar áttu fulltrúar kvenfélaganna sæti samfellt til ársins 1922 þó aldrei fleiri en fjórar í senn sem reyndar var aðeins í tvö ár. Eftir það var aðeins ein og ein kona í bæjarstjórnum þar til kom fram á áttunda áratuginn.

Árið 1922 var fyrsta konan kjörin á þing en fram til ársins 1983 er Kvennalistinn bauð fram sátu aðeins 12 konur á Alþingi Íslendinga. Það gefur því auga leið að íslenskar konur urðu að treysta á stuðning karla til að fá kröfum sínum framgengt. Saga réttindabaráttu íslenskra kvenna sýnir að sem betur fer voru þeir karlar margir sem studdu aukin réttindi kvenna, sumir þó af meira áhuga og heilindum en aðrir. Ég ætla hér á eftir að segja frá nokkrum þeirra.

Árið 1850 var samþykkt á Alþingi að systur skyldu hafa jafnan erfðarétt og bræður þeirra en áður höfðu þær aðeins helmingsrétt. Danakonungur (dönsk stjórnvöld) féllst á þetta. Miðað við önnur lönd gerðist þetta ákaflega snemma hér á landi, t.d. sjö árum áður en sami réttur var tryggður í Danmörku. Þarna komu að verki nokkrir karlar sem sátu á þingi t.d. Jón Siguðrsson og sagði í nefndaráliti að almenningi finndist þetta réttlætismál. Páll Melsteð amtmaður sagði að þetta fyrirkomulag væri það sjálfsagðasta og réttasta. Ekki er vitað til þess að konur hafi þrýst á um þessa breytingu en það kann vel að vera.

Jón Sigurðsson “sómi Íslands, sverð þess og skjöldur”, eins og hann var síðar kallaður, minntist annars lítið á kvenréttindi en í ævisögu hans sem Guðjón Friðriksson ritaði er skemmtileg frásögn af því þegar Indriði Einarsson síðar leikritahöfundur kom upprifin heim til Jóns og Ingibjargar í Kaupmannahöfn nýbúinn að lesa Kúgun kvenna eftir John Stuart Mill en hún kom út árið 1870 í Danmörku. Jón lét sér fátt um finnast en Ingibjörg kona hans tók undir með Indriða um nauðsyn þess að konur fengju aukin réttindi. Þá sagði Jón að hann legði ekki út í umræður um kvenréttindi fyrst kona hans væri gengin til liðs við Indriða og greinlegt að hann ætlaði ekki að lenda í debatt við hana. Heimildir sýna að Jón, þessi áhrifamesti stjórnmálamaður Íslendinga um miðja 19. öld, fylgdist með umræðunni um kvenréttindi þótt hann tæki ekki beinan þátt í henni.

Fyrsti stuðningsmaður réttinda kvenna sem ég ætla að nefna var Þorlákur Ó Johnson kaupmaður en hann dvaldi í Danmörku og Englandi m.a. til að læra verslunarfræði en í þessum löndum kynntist hann kvenréttindaumræðunni. Þorlákur er sennilega fyrsti íslenski karlmaðurinn sem ritaði um kvenréttindi almennt en áður hafði verið minnst á þau t.d. í Þjóðólfi þar sem sr. Matthías Jochumsson hélt á penna. Þorlákur Ó. Johnson gaf út blaðið Útsynning og hvort sem það var nú honum að þakka eða ekki var tengdamóðir hans Kristín Bjarnadóttir fyrsta konan sem kaus í sveitastjórnarkosningum í Reykjavík. Þorlákur skrifaði meðal annars um þann hrikalega og óréttláta mun sem var á launum kvenna og karla en konur höfðu einn þriðja til helming af launum karla fyrir nákvæmlega sömu vinnu. Þorlákur stóð fyrir fyrirlestrahaldi í Reykjavík og m.a. hélt Bríet Bjarnhéðinsdóttir sinn fræga fyrirlestur um Hagi og réttindi kvenna árið 1887 á hans vegum.

Næstan ætla ég að nefna Þorlák Guðmundsson bónda í Hvammkoti eða Fífuhvammi í Kópavogi. Hann sat á þingi frá 1874-1900. Árið 1881 lagði hann fram frumvarp sem veitti ekkjum og ógiftum konum sem stóðu fyrir búi eða á einhvern hátt áttu með sig sjálfar, kosningarétt til hreppsnefnda, sýslunefnda, bæjarstjórna og á safnaðarfundum ef þær voru orðnar 25 ára og fullnægðu að öðru leyti þeim skilyrðum sem sett voru. Þorlákur var greinilega ekki einn á þeirri skoðun að þessi hópur sjálfstæðra kvenna ætti að hafa kosningarétt því frumvarp hans var samþykkt og staðfefst af konungi. Vakti lagasetningin töluverða athygli úti í heimi. Þarna lá að baki sú skoðun að þeir sem borguðu skatta ættu að hafa eitthvað um það að segja hvernig peningunum var varið eða með öðrum orðum réttlætismál. Ekki er vitað hvað fékk Þorlák til að taka upp þetta mál því að öðru leyti fór lítið fyrir honum í kvenréttindaumræðunni en frumkvæði hans var þó afar merkilegt.

Næstur á dagskrá er Valdimar Ásmundsson sem gaf út blaðið Fjallkonuna í Reykjavík. Í því birtust greinar um kvenfrelsi að öllum líkindum eftir Valdimar og þar birtist fyrsta grein Bríetar Bjarnhéðinsdóttur. Bríet og Valdimar gengu síðar í hjónaband og gerðust umsvifamikil í blaðaútgáfu. Þegar Bríet varð aðeins á eftir þeim Framsóknarkonum á Seyðisfirði til að hefja útgáfu fyrsta kvennablaðs landsins brást Valdimar hinn versti við fyrir hönd Bríetar og skammaði þær mæðgur Sigríði Þorsteinsdóttur og Ingibjörgu Skaptadóttur fyrir að hafa stolið hugmynd Bríetar. Valdimar var einnig hinn versti gagnvart Ólafíu Jóhannsdóttur kvenréttinda- og bindindisfrömuði, kallaði hana pilsvarg og bindindispostula og líkaði hreint ekki boðskapur hennar. Skrif hans voru ekki alltaf hvetjandi fyrir kvennasamstöðuna.

Næst ætla ég að nefna Pál Briem amtmann, en hann var bróðir kvenréttindakonurnnar Elínar Bríem skólastýru Kvennaskólans á Ytri-Ey og síðar Blönduósi, höfundar Kvennafræðarans einnar mest seldu bókar íslenskrar konu. Eftir að Páll lauk lögfræðiprófi í Kaupmannahöfn kom hann heim og flutti fyrirlestur um kvenréttindi á vegum Thorvaldsensfélagsins árið 1885 sem hann kallaði Um frelsi og menntun kvenna. Þar rakti hann sögu kvenréttinda á Vesturlöndum og lýsti þeirri skoðun sinni að konur ættu að hafa full stjórnmálaleg réttindi. Páli fannst kvenréttindamálið hafa byr undir vængi á Íslandi og sagði undir lok fyrirlestrar síns um kosningarétt kvenna til sveitastjórna (1882): “Árið eftir voru þessi lög samþykkt af konungi; flaug þetta þá þegar út um allan heim, að konur á Íslandi hefðu fengið kosningarétt í sveitamálum og kirkjulegum málum. Kvenfrelsismönnum og kvennfrelsisfélögum þótti þetta mikils um vert, og urðu lögin til þess að vekja eftirtekt manna á Íslendingum sem frjálslyndum mönnum og afla þeim frægðar og vinsældar meðal frjálslyndra manna í útlöndum.” Páli fannst gott að baða í frægðarljóma kvenréttinda og má tengja þessi ummæli þeirri goðsögn að konur njóti meiri virðingar á Íslandi en annars staðar.

Næstu menn sem nefndir verða og létu sig kvenréttindi varða voru alþingismennirnir Ólafur Ólafsson síðar fríkirkjuprestur og Skúli Thoroddsen sem verður að telja einn mesta og ötulasta talsmann kvenréttinda hér á landi. Byrjum á Ólafi.

Ólafur Ólafsson var lengi vel prestur innan þjóðkirkjunnar en gekk til liðs við fríkirkjuna í Reykjavík árið 1903 en hún var eins konar uppreisnarsöfnuður gegn höfðingjavaldinu í Reykjavík. Ólafur var kjörinn á þing árið 1891 sama ár og Skúli og fluttu þeir þá saman þrjú frumvörp sem snertu réttindi kvenna. Hið fyrsta var um réttindi kvenna til menntunar og embætta, þar með talið prestsembætta, annað um kjörgengi þeirra kvenna sem þegar höfðu kosningarétt, þ.e. að þær mættu bjóða sig fram og þriðja frumvarpið um séreign og myndugleika giftra kvenna, þ.e. réttindi kvenna innan hjónabands.

Veturinn 1891 flutti sr. Ólafur fyrirlestur í Reykjavík sem síðar var gefinn út undir heitinu Olnbogabarnið. Í fyrirlestrinum dregur Ólafur upp dökka mynd af menntunarskorti íslenskra kvenna og gagnrýnir hve litlum peningum sé varið til menntunar stúlkna enda séu þær niðurlútar hornrekur. Þessu vildi Ólafur breyta og eftirfarandi tilvitnun sýnir hve róttækur og framsýnn hann var: “Það á að koma og kemur einhvern tíma sá tími, að konur sitja hér á þingmannabekkjum og taka þátt í löggjöf lands og þjóðar, að konur sitja í dómarasætum, boða guðsorð, gegna læknastörfum, kenna við skólana og rækja hver önnur störf, sem karlmennirnir nú hafa einkarétt til að hafa með höndum. Það á að koma og kemur einhvern tíma sá tími, að foreldrarnir senda engu síður dætur sínar en syni á menntastofnanir landsins, og það hættir að vera sérstakt ólán að vera fæddur stúlkubarn, en ekki sveinbarn eins og því mður á sér stað. Það á að koma og kemur einhverntíma sá tími að dramblætis- og stórmennskumælir karlmannanna verður fullur, og niðurlægingar- og ánauðartími kvenfólksins tekur enda.”

Skúli Thoroddsen sat á þingi frá 1891-1915. Hann var ritstjóri Þjóðviljans sem hann hóf útgáfu á og í því blaði birtist fjöldi greina um kvenréttindamál, skrifaðar af Skúla og nokkrum konum. Skúli kom m.a. á framfæri undirskriftum vestfirskra kvenna undir áskorun um aukin réttindi kvenna á Þingvallafundi árið1888. Eftir að Ólafur Ólafsson hvarf af þingi um sinn hélt Skúli áfram að flytja frumvörp um réttindi kvenna, þing eftir þing, þau voru sett í nefnd og þar sofnuðu þau værum svefni enda þótti ljóst að Danakonungur myndi neita þeim staðfestingar m.a. vegna áhugaleysis íhaldssamra danskra stjórnvalda og þess að kosningaréttur og kjörgengi kvenna tengdust breytingum á stjórnarskránni sem mjög var deilt um á þessum tíma.

Árið 1900 náði frumvarp Skúla um réttindi kvenna í hjónabandi fram að ganga og árið 1902 náði hann því fram að þær konur sem höfðu kosningarétt fengu kjörgengi en þá var skammt í að kvenréttindabaráttan færi að skila verulegum árangri enda höfðu orðið stjórnarskipti í Danmörku þar sem vinstri menn höfðu tekið við. Skúli beitti sér fyrir því að sá kosningaréttur og kjörgengi sem giftar konur í Reykjavík og Hafnarfirði fengu árið 1907 næði til kvenna um land allt og var það samþykkt árið 1909 eftir töluverðar deilur um hvort vinnukonur ættu að fá kosningarétt en það fannst ýmsum óhæfa.

Skúli Thoroddsen var viðstaddur árið 1915 er íslenskar konur fögnuðu nýfengnum kosningarétti til Alþingis, þótt takmarkaður væri, sem hann hafði að sjálfsögu stutt dyggilega. Honum fannst konurnar full hógværar og bljúgar er þær þökkuðu fyrir sig og fannst að þær hefðu fremur átt að skamma karlana sem höfðu þráast svo lengi við að viðurkenna sjálfsögð mannréttindi þeirra.

Skúli var giftur kvenréttindakonunni og skáldkonunni Theodóru Thoroddsen og kemur fram í heimildum að Skúla hafi sviðið réttleysi þessarar gáfuðu og skeleggu konu sem orti:

Mitt var starfið hér í heim
Heita og kalda daga
Að skeina krakka og kemba þeim
Og keppast við að staga.

Skúli kynntist róttækum hugmyndum meðan hann var við nám í Kaupmannahöfn en tengdaforeldrar hans sr. Guðmundur á Kvennabrekku og kona hans Katrín Ólafsdóttir voru í hópi þeirra sem vildu mennta konur og veita þeim aukin réttindi. Sr. Guðmundur skrifaði um nauðsyn þess að stofna kvennaskóla árið 1847 löngu áður en nokkur fór að huga að því máli hér á landi. Það væri einnig fróðlegt að huga að áhrifum móður Skúla, Kristínar, á hann en hún varð ekkja með fjóra syni aðeins 35 ára gömul.

Víkur þá sögunni að Hannesi Hafstein ráðherra en hann var bandamaður Bríetar Bjarnhéðinsdóttur og flutti nokkur mál á þingi fyrir hennar tilstuðlan. Hannes stundaði laganám í Kaupmannahöfn og var mikill aðdáandi bókmenntagúrúsins Georgs Brandes sem þýddi bók John Stuart Mill Kúgun kvenna á dönsku. Hannes las yfir fyrirlestur Bríetar árið 1887 þannig að þau þekktust lengi.

Þegar Hannes varð ráðherra 1. febrúar árið 1904 var það eitt af fyrstu embættisverkum hans að gera nauðsynlega reglugerðarbreytingu til að opna Lærða skólann fyrir stúlkum sem eftir það hét Menntaskólinn í Reykjavík. Þar átti Bríet hlut að máli enda settist dóttir hennar Laufey á skólabekk næsta haust. Hannes beitti sér fyrir því að koma á skólaskyldu hér á landi ári 1907 sem eflaust hafði mikil áhrif á möguleika stúlkna til að læra í það minnsta eitthvað. Skólaskyldu var ekki komið á þrautalaust og kom fram veruleg andstaða gegn þeirri fyrirætlan.

Bréf Bríetar til barna hennar skrifuð á árunum 1910 – 1917 segja töluvert frá samvinnu hennar og Hannesar. Hannes tók að sér að flytja frumvarp árið 1911 um réttindi kvenna til náms, embætta og styrkja sem náði fram að ganga löngu áður en slíkt var lögfest í öðrum löndum. Í umræðunni varði Hannes m.a. rétt kvenna til að vera prestar, sagði að það stæði hvergi í biblíunni að konur mættu ekki vera prestar en það ákvæði olli nokkrum þingmönnum hugarangri.

Bríet skrifaði nákvæma frásögn af gangi málsins í bréfi til Laufeyjar dóttur sinnar: “Í dag á að ræða í neðrideild í síðasta sinn og leggja smiðshöggið á lögin um aðgöngurétt kvenna að öllum skólum, styrkjum og embættum. Efri deild breytti breytingartillögu nefndarinnar um að konur gætu ekki orðið prestar í samt lag. Jón Múli sagði í gærkvöldi að frumvarpið yrði víst útkljáð og að lögum í dag. Húrra fyrir okkur konum! Og dálítið húrra fyrir okkur Hannesi Hafstein! – Mér sem átti upptökin og fékk hann til að flytja það og honum einkum sem gerði það svona vel.”

Hannes útvegaði Bríeti styrk til farar á heimsþing kosningaréttarfélaga í Búdapest í Ungverjalandi árið1913 og er nokkuð kostuleg frásögn af því þegar hann var að segja henni að hún yrði að fá sér silkikjóla til að verða nú landi og þjóð til sóma. Ráðherranum var ekkert óviðkomandi. Hannes var í lykilstöðu sem ráðherra til að ná fram breytingum en hann hafði án efa sannfæringu fyrir réttindum kvenna enda var hann umvafinn kvenréttindakonum á alla enda og kanta og átti m.a. sjö dætur. Kristjana móðir hans var stuðningskona kvenréttinda og afar mikils virt sbr. greinar um hana í Kvennablaðinu, 19. júní og víðar. Þórunn stystir hans var ein af fyrstu konunum sem tóku sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur og Ragnheiður kona hans var virk í kvennahreyfingunni.

Nefna mætti fleiri stjórnmálamenn sem tilheyrðu aldamótakynslóðinni en þeir verða að bíða betri tíma. Síðasti stjórnmálamaðurinn sem ég ætla að nefna var nokkuð síðar á ferðinni en aldamótakarlanir. Það er Hanníbal Valdimarsson sem sat á þingi um áratugaskeið, var ráðherra, forseti Alþýðusambands Íslands í nokkur ár og afar áhrifamikill stjórnmálamaður. Mér vitanlega hefur ekkert verið fjallað um hlut hans í jafnréttisbaráttu kvenna en hann var svo sannarlega hrópandi í eyðimörkinni á sínum tíma.
Hannibal var kjörinn á þing árið 1946 fyrir Alþýðuflokkinn. Árið 1948 lagði hann fram frumvarp til laga um jafnrétti kvenna og karla. Frumvarpið var fellt með þeim rökstuðningi að rannsóknir skorti á því hvort eitthvert misrétti milli kynjanna væri til staðar. Sennilega hefur Hannibal fallið allur ketill í eld við þetta en hann gerði aðra tilraun mörgum árum síðar. Árið 1961 var samþykkt frumvarp hans til laga um launajafnrétti kynjanna en þeim lögum hefur ekki verið hrundið í framkvæmd enn sem kunnugt er.

Ekki get ég sagt skilið við karla og kvenréttindi án þess að nefna skáldin – hirðskáld kvenréttindahreyfingarinnar. Nokkur skáld lögðu kvenréttindabaáttunni lið einkum þeir Þorsteinn Erlingsson, Matthías Jochumsson, Guðmundur Magnússon sem nefndi sig Jón Trausta, Guðmundur Guðmundssson kallaður skólaskáld og Stefán G. Stephanson.
Kvennahreyfingin átti líka sínar skáldkonur einkum þær Maríu Jóhannsdóttur og Ingibjörgu Benediktsdóttur en þær eru ekki viðfang þessa erindis og verður vonandi gerð skil síðar.
Þorsteinn Erlingsson orti árið 1908, Kvenréttindafélaginu til heiðurs:

Og komdu ábyrgð, komdu sæl,
Með keppni og starfi þínu
Þú finnur hér ei fanginn þræl
Né fugl í búri sínu.
Að frjálsir menn að fegri tíð
Með frjálsum konum vinni
Þær óskir fylgi ár og síð
Vors unga félags minni.
Og Matthías kvað:

Þeim réttarins lögum að ráða sér sjálf
Og ráða til fulls og vera ekki hálf
Hvað þoldir þú, píndist þú móðurætt mín?
Ó mannheimur, karheimur, blygðastu þín.

Guðmundur skólaskáld orti baráttusöng Kvenréttindafélagsins: Íslands konur hefjist handa, heimtið yðar rétt og loks kvað Stphan G. er hann heimsótti Ísland 1917 í ljóðinu Minni kvenna:

Og mörg er sagan sögð um það
- þó hún sé hvergi bókuð –
Þá dyggð, sem fáa átti að,
í ástarfórstur tókuð.
Og oft hefði kaldlynd karla-þjóð
á klakann ýmsu fargað,
og borið út fegurð, frelsi og ljós,
sem fleyttuð þið til bjargar.


Þess voru þó einnig dæmi að rithöfundar skrifuðu gegn kvenréttindum. Árið 1912 kom út skáldsagan Kvenfrelsiskonur eftir St. Daníelsson en ekki veit ég deili á honum. Sagan segir frá þremur konum sem allar reyndu að nýta sér nýfengin réttindi. Ein gekk menntaveginn og gleymdi næstum þvið að mæta í brúðkaupið sitt af því að hún var að horfa á uppskurð í læknadeildinni. Önnur bauð sig fram til sveitarstjórnar og fékk þar skell, sú þriðja sagði upp vinnukonustarfinu og gerðist lögregluþjónn í Reykjavík þar sem hún lenti að sjálfsögðu í vandræðum með drykkjusvola bæjarins. Afleiðingarnar voru þær að heimilin splundruðust, enginn karlmaður vildi líta við þeim og segja mátti um þær eins og Halgerði langbrók að þær höfðu allt í sukki. Þær sáu þó allar að sér og snéru sér aftur að hefðbundnum kvenhlutverkum. Niðurstaða rithöfundarins í eftirmála var þessi:

“Með söguþáttum þessum hef ég bent á, hvernig fara muni, ef konur fara að losa sig út úr þeim verkahring, sem þeim er markaður af náttúrunnar hendi, og þær hafa starfað í með heiðri og sóma í öllum siðuðum löndum síðan sögur hófust. Ef þær ætla að taka upp annað verksvið, verða þær um leið að hætta við að vera kvenmenn, breyta eðli sínu og snúa sér frá því að vera konur og mæður. Og það er þó hið æðsta ætlunarverk þeirra og það er ofstórt og háleitt starf að leggja hinn fyrsta grundvöll uppeldisins í heiminum til þess að kasta því á glæ fyrir ímyndaðar framkvæmdir, sem aldrei ná fram að ganga í kapphlaupi lífsbaráttunnar”.

Íslensk kvennabarátta átti marga stuðningsmenn suma mjög ötula eins og t.d. SkúlaThoroddsen. Rökin sem þeir beittu voru af ýmsu tagi allt frá eðli kvenna til réttlætis- og mannréttindaraka. Oft kemur fram að þingmenn sögðu að engin hætta væri á að konur myndu streyma út af heimilunum, inn á þing, í sveitarstjórnir eða embætti en með slíku var verið að kveða niður raddir sem sögðu konur vera að svíkja sína æðstu köllun með öllum þessum réttindakröfum. Konur beittu sama rökstuðningi. Þær sögðu að konur myndu áfram verða fyrst og fremst mæður og húsmæður en það væru ekki allar konur í þeim hlutverkum. Ógiftar konur yrðu að eiga alla möguleika á að sjá sér farborða og einnig þær konur sem yrðu að vinna fyrir sér og sínum. Réttindin náðu fram að ganga smátt og smátt bæði vegna harðar baráttu kvenna og vegna þess að stuðningur var við kröfur þeirra framan af.

Þegar Ingibjörg H. Bjarnason var kjörin á þing árið 1922 voru flestir þeirra karla sem stutt höfðu kvenréttindin horfnir á braut enda voru róttækustu tillögur hennar felldar, jafnvel umræðulaust. Það þurfti ekki að ræða svona kvenréttindaraus. “Hér er fullkomið jafnrétti milli karla og kvenna, og hefur lengi verið”, skrifaði Morgunblaðið árið 1926. Tímar bakslags og andstöðu gengu í garð og þeir tímar stóðu fram yfir 1960. Það var ekki fyrr en konur fóru sjálfar að beita þrýstingi og senda fulltrúa sína inn í valdastofnanir þjóðfélagsins að hreyfing komst á kvennabaráttuna að nýju. Þá reyndust víða haukar í horni í röðum karla en tregðan hefur líka verið mikil og ótrúlega stutt í röksemdir í anda þeirra sem St. Daníelsson beitti árið 1912. “Rauðsokkur, þær hafa bara ekki náð sér í rétta gæjann” sagði tískufrömuður á áttunda áratugnum. Ja, hvað segja menn nú? Feminist free?