Vingjarnlegar konur og metnaðarfullir karlar

Borghildur Sverrisdóttir

Konur í sjónvarpi eru taldar vingjarnlegri en karlar og líklegri til að leggja áherslu á fjölskyldu sína. Karlar í sjónvarpi eru taldir líklegri en konur til að ná langt í starfi og fá stöðuhækkun. Myndarlegt fólk er talið líklegra til að öðlast frama í starfi. Þá er það talið skemmtilegra og sjálfsöruggara. Staðalmyndir kynjanna eru enn sterkar.
Þetta eru m.a. niðurstöður nýlegrar rannsóknar sem Borghildur Sverrisdóttir framkvæmdi sem lokaverkefni til BA prófs í sálfræði og fjölmiðlafræði við Háskóla Íslands.

Mikilvægt er að rannsaka fjölmiðla vegna þeirra áhrifa sem þeir hafa á samfélag okkar. Þeir hafa líka félagsmótunarhlutverks, þar sem þeir hjálpar fólki að tileinka sér ákveðna hegðun, skoðanir og viðhorf og að skilja stöðu sína í samfélaginu og samfélagið sjálft. Þeir geta haft áhrif á hvernig fólk hugsar um sjálft sig og aðra og innleitt ákveðin gildi og viðhorf til samfélagsins. Fjölmiðlar geta því verið einskonar brú milli einkalífs og samfélags og eru sífellt að verða stærri hluti af lífi fólks.
Oft er talað um að fjölmiðlar eigi að endurspegla samfélag sitt. Síðustu áratugi hafa orðið miklar breytingar á stöðu kvenna í hinum vestræna heimi, sérstaklega vegna aukinni umsvifa þeirra á vinnumarkaði og mikillar vitundarvakningar á réttindum þeirra. Í dag þykir ekkert tiltökumál að konur vinni úti á vinnumarkaðum jafnt og karlar, að karlar taki þátt í heimilisstörfum jafnt og konur og hugi að barnauppeldi. Það gera vonandi ekki margir athugasemdir við slík viðhorf í dag. En hafa staðalmyndir kynjanna breyst í takt við viðtekin viðhorf? Ef svo væri ætti konur að vera taldar u.þ.b. jafn líklegar og karlar til að ná árangri í starfi og karlar u.þ.b. jafn líklegir og konur til að huga að fjölskyldu sinni, ekki satt? Eða er birting fjölmiðla á einstaklingum kannski ekki eins raunsæ og oft er talað um? Margar ástæður geta verið fyrir því. Ein er sú að einstaklingar í fjölmiðlum þurfa að huga að eftirsóknarverðum þáttum í fari sínu og velta fyrir sér hvernig ímynd þeir vilja birta. Ímynd virðist skipta miklu máli fyrir fólk í sjónvarpi. Því hefur jafnvel verið haldið fram að ímynd fólks í fjölmiðlum sé mikilvægari fyrir fjölmiðlafyrirtæki en fólk með mikla hæfileika. Ímyndin viðheldur vinsældum og þar með efnahagslegri farsæld, en hún er oftast ólík þeirri eiginlegu persónu sem stjarnan ber. Cary Grant (Archibald Leach) sagði eitt sinn um þá ímynd sem hann skapaði sér að allir vildu verða Cary Grant, jafnvel hann sjálfur! Stjörnur vilja bæði vera venjulegar og sveipaðar dulúð. Þær þurfa að vera sannfærandi og trúverðugar eins og maðurinn í næsta húsi, en einnig framandi og eftirsóknarverðar. Þær verða að hafa eitthvað sem aðra dreymir um og líka eitthvað sem fólk getur samsamað sig við. Ímynd fólks getur því haft mikil áhrif á viðhorf almennings gagnvart þeim.
Fjölmargar rannsóknir hafa sýnt að staðalmyndir karla og kvenna í sjónvarpsþáttum eru enn sterkar. Karlar birtast oftar en konur sem sjálfsöryggir, skynsamir, valdamiklir og sjálfstæðir og konur birtast oftar en karlar sem veiklyndari, tilfinninganæmar og ósjálfstæðar. Í rannsókn frá 1995 töldu 87% þátttakenda að konur vilji almennt eignast fjölskyldu en aðeins 67%, töldu það mikilvægt fyrir karla. Þó er talið að dregið hafi úr slíkum staðalmyndum undanfarin áratug.
Þá hafa rannsóknir sýnt að ef fólk telur einstaklinga myndarlega hefur það tilhneigingu til að eigna því mörg önnur jákvæð einkenni. Myndarlegt fólk er metið félagslyndara, sjálfsöruggara og í betra tilfinningalegu jafnvægi en ómyndarlegt fólk og það er síður talið einmanna og kvíðið. Þetta á bæði við um mat á konum og körlum. Heillandi menn eru metnir greindari og sáttari við sjálfa sig en menn sem eru minna heillandi og heillandi konur er taldar félagslyndari og framtakssamari en þær sem síður eru heillandi. Fegurð og aðdráttarafl einstaklings virðist því geta betrumbætt persónuleika hans út á við. Þá eru bæði kynin talin líkleg til að vegna betur, ef þau eru talin myndarleg.


Örstutt um aðferð rannsóknar
Þátttakendur þessarar rannsóknar voru rúm 300 manns af höfuðborgarsvæðinu á aldrinum 16 – 84 ára sem mátu sex einstaklinga, þrjá karla og þrjár konur, sem starfa og birtast í sjónvarpi út frá hegðunar- og persónuleikaþáttum. Allar niðurstöður sem fjallað er um eru tölfræðilega marktækar.

Helstu niðurstöður rannsóknar
Helstu niðurstöður voru að konur voru metnar vingjarnlegri en karlar, líklegri til að leggja áherslu á fjölskylduna og vera barngóðar. Þær fengu hærri einkunnir á útlitsþáttum en karlar (s.s. myndarleika) og líklegri til að líta alltaf vel út og fylgjast vel með tískunni.
Karlar voru hins vegar taldir líklegri en konur til að ná langt í starfi, fá stöðuhækkun og vanda vinnubrögð sín.
Jákvæð fylgni kom fram á milli myndarleika fólks annars vegar og frama- og útlitsþátta þeirra. Þetta þýðir að myndarlegt fólk er talið líklegra til að fylgjast vel með tískunni, líta alltaf vel út, fá stöðuhækkun og ná langt í starfi, en þeir sem síður eru metnir myndarlegir.
Jákvæð fylgni kom einnig fram á milli myndarleika fólks og einstakra framkomu þátta; svo sem að vera metin(n) skemmtileg(ur), líkleg(ur) til að vera sjálfsörugg(ur) og líkleg(ur) til að vera í tilfinningalegu jafnvægi.


Mynd 1. Samanburður á viðhorfi til persónuleika- og hegðunarþátta og viðhorfi til ímyndar.
Þegar niðurstöður á mati á líklegum hegðunar- og persónuleikaþáttum einstaklinga og hvort þeir hafi góða ímynd eða ekki, voru skoðaðar í samhengi kom í ljós sterkt línuleg tengsl á þessum tveimur þáttum (sjá mynd að ofan) . Afstaða til ímyndar einstaklings og líklegra hegðunar- og persónuleikaþátta hans virðast því vera nátengd. Athygli vakti að það virtist hafa svipuð áhrif á ímynd karla og kvenna hvort þau væru talin líkleg til að leggja áherslu á fjölskyldu sína, talin barngóð eða í tilfinningalegu jafnvægi.

Áhrif staðalmynda
Niðurstöður sýna að staðalmyndir virðast hafa töluverð áhrif á mat á sjónvarpsfólki, þrátt fyrir sömu stöðu kynjanna innan fyrirtækisins. Kynið sem slíkt virðist því vera að hafa mikil áhrif á viðhorf gagnvart einstaklingnum. Konur virtust hafa meiri trú á báðum kynjum en karlar. Ef starfsframaþættir eru fyrst skoðaðir kom í ljós að trú kvenna á konum var minni en trú þeirra á körlum. Karlar höfðu einnig minni trú á starfsframa kvenna en starframa karla.
Athyglisvert er líka að skoða samanburð á mati kynjanna á körlum annars vegar og konum hins vegar. Konur töldu karla líklegri til að ná langt í starfi, fá stöðuhækkun, vanda vinnubrögð sín og líta alltaf vel út, vera barngóðir og leggja áherslu á fjölskyldu sína en karlar töldu kynbræður sína. Þá höfðu konur meiri trú kynsystrum sínum en karlar höfðu, til að reyna stöðugt að bæta sig, ná langt í starfi, fá stöðuhækkun, vanda vinnubrögð sín. Þá mátu konur kynsystur sínar einnig meira traustvekjandi, frekari, ábyrgari og skynsamari, en karlar töldu þær vera. (Þessar niðurstöður þarf þó að skoða í ljósi þess að konur voru almennt jákvæðari í garð kynjanna en karlar voru.) Þrátt fyrir þessa jákvæðni til beggja kynja höfðu konur meiri trú á að karlar myndu fá stöðuhækkun en konur og þá höfðu karlar minnstu trú á því að konur myndu fá stöðuhækkun, af öllum þáttum sem spurt var um. Þá trúðu bæði kynin síst, af öllum þáttum sem spurt var um, að karlar myndu leggja áherslu á fjölskyldu sína og vera barngóðir.
Almennt voru karlar taldir líklegri til að fá stöðuhækkun, heldur en að líta alltaf vel út, en konur líklegri til að líta alltaf vel út. Þegar persónuleikakvarðinn er skoðaður sérstaklega, töldu konur karla helst traustvekjandi og skynsama, en konur myndarlegar og opnar. Karlar töldu kynbræður sína einnig helst traustvekjandi og skynsama, en konur myndarlegar og vingjarnlegar. Karlar og konur virðast því vera nokkuð sammála um áherslur og eftirtekt persónueinkenna kynjanna. Mat á konum og körlum virðist því enn byggjast á sterkum staðalmyndum og ljóst að kyn, eitt og sér, hefur mikil áhrif á viðhorf. Konur og karlar voru þó bæði taldin líklegri til að ná langt í starfi en að leggja áherslu á fjölskyldu sína. Þar gæti verið að eðli starfsins hafi haft áhrif.
Eldri þátttakendurnir höfðu almennt jákvæðari viðhorf til ýmissa hegðunar- og persónuleikaþátta karla og kvenna. Möguleg skýring á þessum niðurstöðum er að umburðarlyndi, reynsla og þroski sem oft einkennir þá eldri, frekar en yngri, getur dregið úr neikvæðri gagnrýni í garð annarra.


Hugleiðing
Kannski kemur það ekki á óvart að konur séu metnar vingjarnlegri en karlar þar sem vingjarnleiki er frekar kvenlægur eiginleiki en karllægur. Og kannski ekki heldur að karlar séu frekar taldir líklegri til árangurs í starfi en konur mögulega vegna lengri reynslu þeirra á vinnumarkaðinum. En ætli karlar séu sáttir við það, í rauninni, að konur sé taldar líklegri en þeir til að leggja áherslu á fjölskyldu sína? Og að þeir séu jafnvel síst líklegir til að leggja áherslu á fjölskyldu sína af ölllum þáttum sem spurt var um? Sem var raunin. Eru viðhorf okkar enn hertekin af sterkum staðalmyndum og úreltum hlutverkum kynjanna?
Sérstaka athygli vakti að, af öllum spurningum rannsóknarinnar höfðu karlar minnstu trú á því að konur myndu fá stöðuhækkun og bæði kynin höfðu minnstu trú á því að karlar myndu leggja áherslu á fjölskyldu sína og væru barngóðir. Að auki höfðu konur meiri trú á að karlar myndu fá stöðuhækkun en konur. Ef þetta er veruleikinn finnst mér ekki skrýtið að það vanti konur í stjórnunarstöður eða karla inn á leikskóla. Einhvern tímann var sagt við mig að ef að þú hefur ekki trú á sjálfum þér þá hefur það enginn!
Það er merkilegt að konur hafi talið karla helst traustvekjandi og skynsama og konur helst myndarlegar og opnar og að karlar hafi talið kynbræður sína helst traustvekjandi og skynsama, en konur helst myndarlegar og vingjarnlegar. Mikilvægt er að muna að kynin sem metin voru, gegna sömu stöðum innan fjölmiðilsins, en þrátt fyrir það eru konur helst metnar myndarlegar, vingjarnlegar og opnar!
Í niðurstöðum þar sem bæði kynin meta konur er ekki hægt að skella skuldinni á karla og kvarta yfir karlrembu, því að meirihluti þátttakenda í þessari rannsókn voru konur eða 63%! Það virðist því sem staðalmyndir kynjanna séu enn sterkar í hugum beggja kynja, ekki síður kvenna en karla. Viðhorf virðast því ekki jafn langt á veg komin og breytingar á stöðu karla og kvenna í þjóðfélagi okkar. Það er því ráð fyrir konur og karla að líta sér nær og hefja viðhorfabreytingar hjá sjálfum sér.
Möguleiki er að sumir þykja einstaklingarnir sex ekki verið nógu lýsandi fyrir kynin. Ég tel þau hafa verið ágæt dæmi um konur og karla í fjölmiðlum í dag. Það skal þó hafa í huga að ekki er hægt að yfirfæra niðurstöðurnar á viðhorf til kvenna og karla almennt, vegna fárra einstaklinga sem metnir voru. Niðurstöðurnar geta þó gefið okkur ákveðnar vísbendingar um viðhorf okkar til kynjanna.


Ef þú vilt nánari upplýsingar um rannsóknina og niðurstöður hennar, sendu þá póst á borghildur@vf.is

Heimildir:
Croteau, D. og Hoynes, W. (1997). Media/society, industries, images and
audience. Thousand Oaks, CA: Pine Forge Press.
Doucette, J. J. (2001, ágúst). Images of Women, Cultural Space and Empowerment: The role of the media in the cultural struggle of gender in Tanzania. Sótt 16. ágúst 2001 af http://www.nordmediakonferens.hi.is/english/groups/imagesofgender.html
Durkin, K. (2001). Developmental social psychology. Í M.
Hewstone og W. Stroebe (Ritstjórar), Introduction to social psychology (bls. 47-71), 3. útg. Oxford: Blackwell.
Feingold, A. (1992). Good-looking people are not what we think. Psychological Bulletin. 111, 304 - 341.
Fincham, F. og Hewstone, M. (2001). Attribution theory and research: From basic
to applied. Í M. Hewstone og W. Stroebe (Ritstjórar), Introduction to social
psychology (bls. 197 - 238), 3. útg. Oxford: Blackwell.
Gunter, B. (1995). Television and gender representation. London:
John Libbey & Company Ltd.
Macrae, C.N. og Bodenhausen, G.V. (2000). Social cognition: Thinking
categorically about others. Annual Review of Psychology, 51, 93-120.
Petty , R. E. og Cacioppo, J.T. (1981). Attitudes and persuation: Classic and contemporary approches. Iowa: WmC. Brown.

Höfundur greinar er Borghildur Sverrisdóttir