| Dagný Kristjánsdóttir:
Ljúft er að láta sig dreyma
Um femínisma og fantasíur.
I.
Stundum finnst mér eins og kvennarannsóknirnar hafi skollið
í baklás af því að þær séu
fastar í spurningunum: Hvað er kyn? Hvað er kyngervi? Fræðilega
er alls ekki hægt að svara þessum spurningum! Víst
hafa þær leitt til aukinnar meðvitundar um vandamálin,
en í þær hefur verið eytt alltof mikilli orku.
Fyrir mér er kynið eitt af því marga sem notað
er til að greina fólk að.
Birgitta Holm í viðtali, Dagens Nyheter, 29. júní,
2002
Sænski bókmenntafræðingurinn Birgitta Holm hefur
rétt fyrir sér í því að það
er ekki hægt að svara spurningunum: Hvað er kyn? Ekki frekar
en spurningunum; Hvað er kona? Hvað er karl? Eftir alla þá
orku sem eytt hefur verið í þær höfum við
sennilega aldrei verið fjær svörum. Sumir eru á
því að spurningarnar séu rangar frá byrjun
af því að þær séu verufræðilegar
(ontologískar) og feli í sér eðlishyggju eða
trú á að til sé fast og óbreytanlegt eðli
karla og kvenna. Auk þess hafi femínisminn og jafnréttisbaráttan
runnið sitt skeið. Konur hafi, á síðustu áratugum
20. aldar, náð jöfnum rétti á við karla
og komist þær ekki til auðs og valda geti þær
sjálfum sér um kennt. Sumum þeirra hafi tekist að
kraka til sín ýmis forréttindi á kostnað
karla í skjóli femínismans og jafnréttisstofnanir
vinni í þágu misréttis og annars ekki. Karlmenn
séu hlunnfarnir af konum og kynjafræðin séu hin
óþörfustu fræði. Þessi andúð
á femínismanum hefur gripið um sig bæði innan
og utan háskólanna.
Ef ungar konur kjósa þrátt fyrir allt þetta
að taka sér stöðu með femínistum taka þær
augljósa félagslega áhættu. Þær
velja að synda gegn straumnum og undirstrika þannig sérstöðu
sína, þær hafa sjaldnast stuðningshóp á
bak við sig og enga fjöldahreyfingu til að styrkja sig og
efla í þeirri skoðun að hið persónulega
sé enn pólitískt. Femínisminn er þannig
á vorum dögum orðinn að einstaklingsbundnu og persónulegu
vali, stíl eða ímynd. Það er því
engin furða þó að einhverjir spyrji bitrir hvort
þetta sé eini afraksturinn af hinum endalausu póstmódernísku
vangaveltum um það hvað konan sé og hvort hún
sé til öðruvísi en sem rökfræðileg
afneitun eða táknfræðileg eyða. Og menn spyrja
hvort sé einhver leið til baka? Vildi einhver fara hana ef
til væri?
Birgitta Holm vill ekki afskrifa umræðuna um kvenfrelsi og undirstrikar
það síðar í viðtalinu sem vitnað var
til í upphafi að munurinn á kynjunum sé ekki
jafngildur öðrum mælikvörðum sem notaðir eru
til að greina milli manna heldur mikilvægastur þeirra
og skipti miklu máli í menningu okkar, nú sem fyrr.
Fáir held ég að myndu andmæla því.
Femínistar eiga hins vegar í nokkrum erfiðleikum þessa
dagana með að finna þá orðræðu sem
dugir til að tala um þennan mun og vita í hvers nafni
ber að tala. Eru þeir hluti af opinberri, pólitískri
hreyfingu eða er skoðun þeirra persónulegt einkamál?
Hvað sem því líður er það frjótt
að hefja umræðuna ekki á verufræðilegum
spurningum um hvað kynin séu heldur spyrja tilvistarlegra spurninga
um hvað kynin geri og hvað það merki?
Því fer nefnilega fjarri að menn hafi fengið nóg
af að velta því fyrir sér hvað skilgreini
og afmarki kynin þó að mörgum virðist illa við
að femínistar tali um það. Um þetta efni fjalla
bæði listamenn og fræðimenn í tíma og
ótíma og þegar fjölmiðlum er bætt við
má vel rökstyðja það að ekkert skeið
sögunnar hafi verið jafn kynósa og það sem við
nú lifum.
II.
Ef við getum ekki spurt „hvað“ merkir kynið getum
við ef til vill byrjað á því að spyrja
um tímasetningar eða það „hvenær“
kynið fær afgerandi merkingu. Hvenær verður stúlka
stúlka? Það verður hún um leið og ljósmóðir
eða fæðingarlæknir segir: Þetta er stúlka!
Í upphafi er hún nefnilega stúlka eða stúlkubarn
eða stelpa eða telpa og svo unglingsstúlka og loks kona.
Eða þannig var þetta til skamms tíma.
Blaðamaðurinn Cristina Odoni segir í New Statesman, að
henni hafi brugðið í brún þegar hún
sá fallega boli á slá í fatabúð
en á þeim stóð: „So many boys – so
little time.“ Þetta væri svolítið fyndið
og sætt ef kvenbolir þessir væru ekki ætlaðir
fimm ára telpum. Á sama stað var hægt að kaupa
tonga-nærbuxur fyrir fimm til níu ára telpur með
mynd af hjarta í klofinu. Odoni segir að í Bandaríkjunum
sé hægt að fá telpunærbuxur segir Cristina
Odoni þar sem á stendur: „Sleiktu mig“ („Eat
me“) og þar er hægt að kaupa fóðraða
brjóstahaldara fyrir níu ára stúlkubörn.
Bresku barnaheillasamtökin hafa mótmælt sölu erótísks
tískuvarnings fyrir lítil börn í venjulegum
stórmörkuðum en framleiðendur segjast vera að
fullnægja eftirspurn, þetta sé það sem neytendur
vilji. Börnin hafa sannarlega ekki beðið um að vera gerð
að kynferðislegu viðfangi fullorðinna. Eða hefur framleiðendum
kannski þegar tekist að breyta því? Litlar stelpur
horfa á tónlistarmyndbönd með Britneyju Spears
og öðrum Lolítum sem keppa við Mjallhvíti og
Öskubusku um hylli þeirra. Auglýsingaflóðið
skellur á börnunum úr öllum áttum og börnin
eru auðmótuð ef foreldrarnir sofa á verðinum.
Kynvæðingin eða klámvæðingin á börnum
er alls ekki ný af nálinni. Sagan, bókmenntirnar
og myndlistin geyma fjölmörg dæmi um slíkt, en
það sem vekur ugg og óhug við þá þróun
sem nú er í gangi er að hún felur ekki aðeins
í sér beint ofbeldi eða misnotkun á börnum
heldur eru geysiöflug markaðsöfl að taka það
að sér að tæla börnin til að halda að
þau þrái kynferðislegan áhuga fullorðinna
sem getur í versta falli orðið þeim mjög hættulegur.
Það er þannig verið að grípa inn í
og sveigja fantasíu barnanna inn á ákveðnar brautir.
Og nú kynni einhver að spyrja: Hver er munurinn á Britneyju
Spears og Mjallhvíti – báðar syngja þær
fyrir stórhrifna aðdáendur (dverga?) og báðar
fengu þær prinsana sína þó að við
vitum bara hvernig Britneyjar saga endaði (hún sleit sambandinu
við sinn prins) en ekki Mjallhvítar.
Á meðan litla systir horfir á Mjallhvíti (eða
Britneyju) gæti stóra systir hennar verið að lesa
ástarsögu í bókaflokknum Rauðu seríunni
sem Ásútgáfan á Akureyri gefur út.
Útgáfan gefur út fimm þýddar skáldsögur
mánaðarlega, í samtals 13.500 eintökum. Tæpur
þriðjungur upplagsins fer til fastra áskrifenda, 80%
áskrifenda taka allar fjórar seríurnar og fimmtu
söguna í ódýrara blaðformi. Forlagið
hefur fjórtán þýðendur í vinnu.
Allar bækur sem Ásútgáfan kaupir til þýðingar
eru fengnar frá kanadíska forlagsrisanum Harlequin Enterprise
Ltd. sem gefur út fjórtán seríur sem þýddar
eru á 23 tungumál. Harlequin framleiðir yfir 160 milljónir
bóka árlega. Ásútgáfan gefur út
fjórar ritraðir mánaðarlega. Þær eru
nefndar eftir þema hverrar ritraðar og hver þeirra hefur
sín einkenni þó að ástin sé í
forgrunni þeirra allra. Ritraðirnar eru kallaðar: Ást
og afbrot, sjúkrahússsögur, ástarsögur
og örlagasögur. Það eru eingöngu konur sem skrifa
ástarsögurnar og nánast alfarið konur sem lesa
þær - svo vitað sé.
Aðalsmerki góðrar ástarsögu er að virða
hinar sterku hefðir og venjur bókmenntagreinarinnar um leið
og hver höfundur hefur frelsi til að útfæra þessar
venjur á sinn hátt svo fremi sem sagan endar vel og elskendurnir
ná saman.. Bandaríski bókmenntafræðingurinn
Kristin Ramsdell skilgreinir hina einu sönnu ástarsögu
þannig: Það er saga sem segir frá þróun
og fullnægjandi niðurstöðu í ástarsambandi
milli tveggja aðalpersóna, skrifuð þannig að
lesandi taki tilfinningalegan þátt í tilhugalífinu
sem lýst er. Þetta er góð skilgreining sem felur
í sér átök spennandi persóna sem lesandinn
stendur með og gleðst innilega með þegar allt fellur
í ljúfa löð í sögulok.
Þrátt fyrir þær hömlur sem hefð og væntingar
leggja á höfundana tekst mörgum þeirra að skrifa
verulega grípandi bækur. Þá er gjarna sagt að
þeir séu óvenjulega góðir ástarsagnahöfundar,
hefji sig yfir bókmenntagreinina og ættu að setja markið
hærra eða að þeir skari fram úr öðrum
höfundum í sömu bókmenntagrein. Svona viðurkenningar
þekkja kvennabókmenntafræðingar mjög vel enda
var þetta mikið notað í gamla daga um kvenrithöfunda
sem voru framúrskarandi og felur umsögnin í sér
að þær skari aðeins fram úr kynsystrum sínum
en séu ekki komnar með tærnar þar sem lélegustu
karlhöfundarnir hafi hælana.
Af hverju lesa milljónir kvenna ástarsögur reglulega?
Lesendakannanir hafa sýnt að þessar konur eru af öllum
stéttum, eru giftar, menntaðar og það er allt í
lagi með þær bæði félagslega og vitsmunalega.
Hvað er það sem fær þær til að eyða
slíkum tíma í að lesa bækur sem eru fyrirsjáanlegar,
gamaldags og sexískar, illa skrifaðar og enn verr þýddar?
Fyrir um það bil þrjátíu árum hefði
enginn fræðimaður farið á flot með þessar
spurningar því að fjöldaframleiddar ástarsögur
hefðu tæpast verið taldar “gilt” eða “lögmætt”
viðfangsefni bókmenntafræðinga. Það voru
femínístar sem settu ástarsögurnar á
dagskrá háskólanna. Femínískir fræðimenn
eins og Janice Radway og Tania Modleski brutu ísinn snemma á
níunda áratugnum og gerðu fjöldaframleiddar ástarsögur
að viðfangi sínu.
III.
Janice Radway gerði fræga könnun á lestri ástarsagna
sem lauk árið 1983 og birtist í bókinni Að
lesa ástarsögur: Konur, feðraveldi og afþreyingarbókmenntir
(Reading the Romance: Women Patriarchy, and Popular Literature, 1984).
Konurnar sem hún talaði við sögðu að þær
læsu ástarsögur til að slappa af og til að flýja.
Þegar þær voru spurðar að því hvað
þær væru að flýja nefndu þær
„álag“ og „streitu“ og „tæting“
sem þær upplifðu sem eiginkonur, mæður og útivinnandi
konur. Í ástarsögunum þar sem kvenhetjan yfirvinnur
fordóma karlhetjunnar og „temur“ hann svo að þau
tvö geti náð saman gefst kvenlesendum kostur á
að samsama sig sigursælli kvenpersónu sem alltaf tekst
ætlunarverk sitt.
Lesendurnir sem Janice Radway talaði við samsömuðu sig
þannig kvenhetju sögunnar. Radway vitnar í bandaríska
sálgreinandann Nancy Chodorow sem segir að drengir hafi alltaf
haft betur skilgreind mörk á milli sín og umheimsins
en stúlkur sem hafi flæðandi sjálf. Það
þýði að konur skilgreini sig fremur út frá
öðru fólki en karlar skoði sig sem einstaka og engum
háða. Út frá því hafa menn ályktað
sem svo að sálfræðilega endurspegli þessar
bækur það hve háðar konur séu mæðrum
sínum og eigi erfitt með að skilja á milli sín
og annarra kvenna/kvenpersóna. Þess vegna sé vissan
um að kvenhetjan verði metin að verðleikum og elskuð
nauðsynleg. Chodorow bendir líka á að um leið
og kjarnafjölskyldan gerir stanslausar kröfur til móðurinnar
um að hún styðji og styrki alla tilfinningalega gefst henni
lítill kostur á slíkum stuðningi sjálfri.
Tilfinningalega svali bækurnar þannig ófullnægðri
þörf fyrir ást og blíðu sem skapast af félagslegum
veruleika kvennanna.
Margar konur tala um að sögurnar séu eins og huggandi
móðurfaðmur. Í þeim er söguhetjan elskuð
eins og barnið er elskað fyrir það eitt að vera
til. Konurnar sem lesa þessar sögur vilja láta hugga
sig og segja sér að allt verði gott en það er
ekki nóg því að þær vilja líka
sigra karlmanninn. Radway segir líka að margar af konunum sem
hún talaði við hafi undirstrikað að lesturinn sé
ekki aðeins flótti heldur uppreisn gegn sífelldri kröfu
heimilismanna um tíma húsmóðurinnar – á
meðan þær séu að lesa sínar bækur
í sínum tíma geti þær ómögulega
verið að þjóna öðrum heimilismönnum.
Tania Modleski skrifaði doktorsritgerðina Elskað í
hefndarhug: Fjöldaframleiddar fantasíur fyrir konur (Loving
with Vengeance: Mass-Produced Fantasies for Women, 1984) um ástarsögur
og er afar gagnrýnin á bókmenntagreinina. Hún
bendir á að karlhetjan er oftast óvinveitt söguhetjunni
en þar sem hann er líka heillaður af henni og girnist
hana, mun hann fyrr eða síðar reyna að ganga lengra
en hún vill eða m.ö.o. reyna að nauðga henni.
Það er oftast henni og töfrum hennar að kenna því
hún freistar hans, jafnvel eftir að hann hefur varað hana
við (Dæmi: “Ef ég kyssi þig einu sinni enn
get ég ekki tekið ábyrgð á gjörðum
mínum”). Þrá mannsins er lýst eins og
náttúruhamförum; snjóflóðum, skriðuföllum
eða hrakningum á heiðarvegum, því að hann
verður nánast lögformlega ósakhæfur sökum
ástríðna sinna og fýsna, öfugt við konuna
sem er með sjálfri sér allan tímann. Oftast tekst
henni að sleppa en nú veit hún hve ákaflega hetjan
þráir hana og elskar. Hér er verið að fegra
ofbeldi og valdníðslu og spyrða hvort tveggja saman við
tilfinningar og ást, segir Tania Modleski. Hið hugmyndafræðilega
markmið er að sætta konur við kúgun og misnotkun.
Karlhetjan er hins vegar ekki sæl af sínu hlutskipti. Karlinn
þjáist og lítur ekki glaðan dag af þrá
eftir kvenhetjunni. Hann ræður ekkert við það
heldur. Í sálfræðilegum krumpum karlhetju og þjáningum
býðst kvenlesendum bæði hefnd og sadísk gleði.
Það breytir því þó ekki að sem
femínísk baráttukona telur Tania Modleski árið
1984 að þetta lesefni geti aldrei stuðlað að frelsun
kvenna undan kúgun og misrétti heldur viðhaldi það
hvoru tveggja og sé ekki til neins góðs fyrir konur.
Áratug síðar hefur Tania Modleski gert persónulega
upp við þetta fyrsta meginrit sitt og sagt lesendum frá
því hvernig hún píndist sjálf yfir valinu
á þessu ritgerðarefni, sem þótti fáránlegt
í Stanford. Hún hélt fast við verkefnið en
í því fólst ákaflega tvíbent
uppreisn. Doktorsritgerð um ástarsögur fól í
sér uppreisn gegn bókmenntamati þessa fína
háskóla, sem Tania hafði komist inn í fyrir röð
af tilviljunum og vildi nú þvinga til að viðurkenna
sögurnar sem mamma hennar elskaði og þær mæðgur
höfðu lesið saman. Ritgerðin var skrifuð til varnar
því menningarlega umhverfi sem Tania kom úr en mamma
hennar vann við skúringar á hóteli, pabbi hennar
var heimilisharðstjóri. Í ritgerðinni má
sjá mikla togstreitu vegna þess að hún reynir
stöðugt að gagnrýna og fordæma hugmyndafræði
ástarsagnanna án þess að tala niður til aðdáenda
þeirra og það fer heldur illa saman.
Eins og Radway leitar Modleski að skýringum á vinsældum
bókmenntagreinarinnar í sálfræðilegri skírskotun
til þroskastiganna fyrir Ödipusduld og inngöngu hugverunnar
í hina táknrænu reglu. Hún tengir hinar einu
sönnu ástarsögur við móðursjúka
endurtekningarþörf en gotneskar sögur við ofsóknaræði.
Þessir tvö form taugaveiklunar sameinast í sápuóperunni
sem byggir bæði á bældri endurtekningu (hysteria)
og yfirvofandi hættu vegna ráðabruggs glæfrakvenda
og annarra keppinauta kvenhetjunnar (paranoia).
IV.
Í bókinni Að lesa hina rómantísku kvenhetju
(Reading the Romantic Heroine, 1985) segir Leslie Rabine að það
liggi ljóst fyrir að endalausar endurtekningar Harlequin sagnanna
segi eitthvað sem margar konur í dag vilji og þurfi að
heyra. Eins og stendur sé meirihluti ástarsagnalesenda,
eða 40-60% lesenda, útivinnandi konur að sögn Rabine.
Þær lesa Harlequin bækurnar og vilja að söguhetjan
sé sterk og berjist fyrir því sem hún vill
fá. Hvað vill konan fá? Hún vill fá viðurkenningu
á því, segir Rabine, að hún sé einstök
og framúrskarandi manneskja. Sá sem getur gefið henni
þessa viðurkenningu er karlhetjan. Karlinn getur viðurkennt
hana og hafið til vegs af því að hans er valdið
og hann er oft yfirmaður stúlkunnar eða hærra settur
en hún í öðru fyrirtæki.
Nú hafa verið reifaðar þrjár kenningar frá
níunda áratugnum um það hvers vegna konur lesi
ástarsögur en þær eru: 1) Að ástarsögurnar
séu flótti frá hörðum veruleika og jafnframt
uppreisn gegn honum, 2) að þær feli í sér
sadó-masókíska gleði og hefnd á karlhetjunni
sem verður að þjást og lúffa í lokin
og 3) að í ástarsögunum geti konur sætt andstæðar
kröfur atvinnu og einkalífs undir formerkjum ástar
og aðdáunar sem endi í fögrum sigri yfir aðstæðum
sem ekkert ræðst við í veruleikanum.
Menningarfræðin komu inn í bókmenntarannsóknir
á tíunda áratugnum með nýjar áherslur
á hlutverk, gildi og merkingu fjöldaframleiddrar afþreyingar
og listar í samfélaginu og þörfina á að
skoða þessi efni akademískt en frá þverfaglegum
sjónarhóli. Undir þessum formerkjum hafa rannsóknir
á ástarsögunum sem bókmenntagrein fengið
byr undir báða vængi. Constance Penley og Tania Modleski
eru báðar óánægðar með það
hvernig hinar nýju rannsóknir einfalda gjarna og falsa þar
með rannsóknir eldri kynslóðarinnar. Yngri kynslóðin
tekur eindregna afstöðu gegn hugmyndafræðigagnrýni
og neikvæðri umræðu hjá femínistum áttunda
áratugarins. Hún lendir þá í þeirri
stöðu að eiga sjálf erfitt með að taka gagnrýna
eða neikvæða afstöðu en þvingast inn í
ýkta jákvæðni. Útkoman verður upphafning
á ástarsögunni. Framarlega í þessum flokki
eru bandarískir ástarsagnahöfundar sem hafa lagt ýmislegt
merkilegt til málanna, einkum í bók sem Jayne Ann
Krentz ritstýrði og heitir Háskalegir karlar og hugrakkar
konur (Dangerous Men and Adventurous Women, 1992).
Ástarsagnahöfundarnir eru vel vitandi um þá fordóma
sem einkennt hafa viðhorf fólks til bókmenntanna sem
þeir skrifa. Konurnar sem skrifa í bókina Háskalegir
karlar ... eru flestar háskólamenntaðar í listasögu,
ensku eða bókmenntafræðum, þær þrælþekkja
ástarsagnahefðina og leggja mikinn metnað í að
fylgja henni en skapa um leið sinn sérstaka stíl. Margar
þeirra hafa fengið bókmenntaverðlaun innan greinarinnar,
eru metsöluhöfundar og hafa boðskap að flytja bókmenntafræðingunum.
Þannig skrifa þær Linda Barlow og Jayne Ann Krentz grein
sem heitir “Undir yfirborðinu. Faldir lyklar að ástarsögum.”
Þær fjalla þar um mál og stíl ástarsagnanna.
Þær segja að þeim sé það ekkert
kappsmál að skrifa flatan, lágkúrulegan og fáránlegan
stíl. Aftur á móti sé það markmið
þeirra að skrifa tilfinningaþrunginn, jafnvel ýktan
stíl, með vísunum til erkitýpa, goðsagna
og fastmótaðra klisja. Það þýði
ekki að skamma ástarsagnahöfunda fyrir að skrifa svona
prósa, þetta sé einfaldlega tungumál bókmenntagreinarinnar.
Hann vafði hana örmum og tók fegins hendi á móti
hinni raunverulegu Josie. Aðeins þessi stund skipti máli
[...] að snerta varir hennar [....] sjá fyrirheitin í
augum hennar. Hvort tveggja olli því að honum fannst
hann geta allt. Það var eins og þetta væru örlög
þeirra [...] eins og ekkert gæti komið í veg fyrir
að þetta gerðist.
Svona texti er svo kóðaður að í honum er næstu
ekkert annað en lyklar, segja Krentz og Barlow. Lykilorðin eru
einlægni, von, krafturinn sem ást konunnar gefur þessum
karli, sameining sem er vilji æðri máttarvalda. Þetta
eru allt þekktar klisjur sem hafa verið notaðar svo oft
í bókmenntagreininni að þær renna hratt
og mótstöðulaust gegnum huga lesandans, eins og gamalkunnug
og ljúf stef í tónverki eða stiklur yfir straumþungar
á söguþráðarins.
Í raun er margt í lýsingu Krentz og Barlow sem minnir
á sagnaaðferð júgóslavnesku sagnamannanna
sem gátu þulið upp óralöng kvæði
og sögur af því að þeir byggðu á
föstum formúlum eða stiklum í frásögninni
sem bæði þeir og áheyrendur kunnu en þessir
fastar í frásögninni gerðu sagnamönnunum auðveldara
að leggja hina sértæku millikafla á minnið.
Þessari sagnamenningu lýstu bresku fræðimennirnir
Lord og Parry forðum en kenningar þeirra hafa síðan
orðið bæði frægar og umdeildar. Krentz og Barlow
eru að lýsa túlkunarsamfélagi sem þekkir
formúlurnar sínar og elskar endurtekninguna meðal annars
vegna þess hve háttbundin hún er og sefandi.
Krentz og Barlow snúa sömuleiðis sókn upp í
vörn og segja; Við höfum lært bókmenntafræði
í háskólum og vitum vel að það á
ekki að tala við og rækta markaðinn sem les bækur
manns heldur eilífðina eða einhvern ótiltekinn fyrirmyndarlesanda
fremur en stórt túlkunarsamfélag eða markað.
Það á að vera frumlegur, forðast sálfræðilegar
útskýringar, skrifa stuttar setningar, „sýna,
ekki segja“ – en hver bjó þessar reglur eiginlega
til? Af hverju í ósköpunum eiga kvenhöfundar að
vera að „sýna“ þegar þær elska
að „segja frá“?
V
Enn athyglisverðara er svar ástarsagnahöfundanna við
þeirri gagnrýni að þeir fegri ofbeldi og tengi
saman kynlíf og nauðganir. Hver á fætur annarri
vitna kvenhöfundarnir um að þó að kvenhetjan
í sögunni skipti miklu máli skipti karlhetjan meira
máli. Það sé lýsing hennar sem ástarsögurnar
standi eða falli með.
Karlhetjan hefur verið að breytast í ástarsögum
síðustu þrjátíu ára. Draumaprinsinn
er ennþá hávaxnastur allra karla á staðnum,
bláeygastur, herðabreiðastur og dökkhærðastur
eða eins og höfundurinn Suzanne Simmons Guntrum segir:
Karlhetjan er líka maður sem lifir lífinu á ystu
nöf. Hann er ósiðfágaður í öllum
aðalatriðum og ótaminn. Hann er frummaður. Hann er
frumstæður. Hann er bæði karlmenni og stríðsmaður.
Breskur aðalsmaður? Stundum. Kynblendingur? Stundum. Úrhrak?
Stundum. Skaphundur? Stundum. Byssubófi? Fjárhættuspilari?
Stundum. Smiður, kóngur, kennari? Stundum.
Heiðarlegur? Alltaf. Ráðagóður? Alltaf. Maður
sem á líf sitt undir því að finna ástina?
Alltaf, þó að hann viðurkenni það ekki
sjálfur.
Og sú eina sem sér að það er ást sem
hann þarfnast er kvenhetjan.
Karlhetjan var áður hinn sterki, þögli maður
sem gat ekki tjáð tilfinningar sínar af því
að félagsleg aðhæfing hans bannaði það.
Núna er búið að taka frá honum þessa
karlamenningu og hann fær ekki lengur að vera svona þversum
bara af því einu að vera karlmaður. Núna er
karlhetjan oft skaddaður maður á einhvern dramatískan
hátt, hann hefur orðið fyrir áfalli, lífsreynslu
sem merkir hann og gerir það að verkum að hann getur
hvorki treyst öðrum né elskað þá. Það
er mikil ögrun fyrir kvenhetjuna að yfirvinna þvílíkar
hindranir en það gerir hún samt af því að
hún er sterk persóna og hugrökk í meira lagi.
Samband þeirra tveggja er hættulegt, hann er skapofsamaður
sem á erfitt með að stilla sig og hann er nógu sterkur
til að „taka það sem hann vill“ (les. nauðga
henni) eða limlesta hana eða drepa. En hann gerir það
ekki. Hann beitir ekki ofbeldi nema hann neyðist til þess og
þykir það leitt eins og Gunnari á Hlíðarenda
sem sagði: „Hvað eg veit,“ segir Gunnar, „hvort
eg mun því óvaskari maður en aðrir menn sem
mér þykir meira fyrir en öðrum mönnum að
vega menn.“ Sumt breytist aldrei hjá sönnum hetjum.
Durtar eldri ástarsagnanna voru karlar í krapinu sem nutu
virðingar samfélagsins þó að þeir væru
með sálfræðilega þverbresti sem hömluðu
þeim persónulega og gerðu þá óhamingjusama.
Það var hlutverk kvennanna að gera þá hamingjusama,
blíðka þá, „temja“ og kalla fram hinar
viðkvæmu hliðar þeirra. Til þess þurfti
konan að leggja hart að sér, leysa ýmsar þrautir
og sýna mikið hugrekki en verðlaun hennar voru ríkuleg.
Hún giftist hinni tömdu karlhetju! Í nýrri ástarsögum
eiga karlarnir oft við svo mikla örðugleika að stríða
í upphafi sögu að þeir eru á mörkum
þess að „pluma sig“ í samfélaginu.
Ást kvenhetjunnar góðu verður til að styrkja
þá, lækna þá af sálrænum
áföllum, gera þá að mönnum. Sagan verður
þeirra þroskasaga á meðan konan breytist ekkert.
Þannig endurspeglast breytt staða kynjanna síðustu
áratugi í bókmenntagreininni, konan er hætt
að lifa eingöngu fyrir karlinn og ástina. Hún er
sjálfstæð og stendur jafnvel betur að vígi
en karlinn sálfræði- og félagslega. Yfirburðir
hans færast þess vegna æ meira yfir á svið
goðsögu og fantasíu. Karlhetjan hefur eitthvað ógnandi
í fari sínu eða fortíð, eitthvað myrkt
og framandi, eitthvað glæpsamlegt sem þolir ekki dagsins
ljós. Þó að þetta reynist stundum misskilningur
eða lygi er grunurinn um glæp eða ofbeldisverk orðinn
uppistaðan í aðdráttarafli karlhetjunnar. Hvers
vegna?
Ástarsagnahöfundarnir sem skrifa í bókina Háskalegir
karlar og hugrakkar konur undirstrika rækilega að þeir
myndu aldrei hleypa karlhetjum sínum lengra en í forstofuna
heima hjá sér ef þeir berðu að dyrum í
veruleikanum. Og konurnar myndu vara vinkonur sínar við að
taka upp náið samband við svo geðtruflaða herramenn.
Og þær staðhæfa að það túlkunarsamfélag
sem þær tali til viti þetta líka og viti það
mætavel að ástarsögurnar vísi ekki til veruleika
heldur fantasíu, goðsagna, frummynda. Þær segjast
ekki höfða til nauðgunarfantasía kvenna enda samsami
hvorki þær né lesendur sig konum eingöngu heldur
bæði kven- og karlhetju. Þetta gerist ekki í línulaga
tímaröð þannig að fyrst sé lesandi í
sporum konunnar og svo karlsins heldur gerist þetta samtímis,
segir Jayne Ann Krentz. Yfirleitt fylgjum við hugsunum karlmannsins
og konunnar á víxl í aðdraganda ástaratriða
og áhrifin eru þau að lesandinn samsamar sig báðum
samtímis og „er“ bæði sá sem tælir
og er tældur, sá sem þvingar og er þvingaður,
sá sem girnist og sá sem girndin beinist að. Hvernig
má þetta vera? Er samsömun lesandans við báðar
persónurnar jafn gild, jafn sterk? Er lesandinn geðklofa?
Hinn vinsæli ástarsagnahöfundur Laura Kinsale útfærir
þessa kenningu þannig að kvenlesandinn samsami sig karlhetjunni
til að finna styrk sinn, gleðjast yfir honum og njóta „síns
innri karlmanns“, „styrks hans og þokka, reiði,
óbilgirni, ástríðu, stolts, heiðurs, blíðu
og viðkvæmni.“ Þetta hefur ekkert með árásargjarna
„tippisöfund“ að gera, konan myndi aldrei vilja vera
karlmaður og því þarf þetta ekkert að
styggja maka eða kærasta, segir Kinsale því að
málið snýst um samsömun á sviði ímyndana
og fantasíu sem vísar ekki til neins ytri veruleika. Girnist
kvenlesandinn kvenhetjuna? Er það þá samkynhneigð
eða tvíkynhneigð þrá sem knýr lesturinn?
Seint myndi Kinsale svara þessum spurningum en hún segir
að samsömun kvenlesanda sé sterkari við karlhetju
en kvenhetju, kvenhetjan sé „staðgengill“ („place-holder“)
lesandans og það sé erfiðara fyrir hann að „vera“
hin konan. Með öðrum orðum, það er erfiðara
fyrir kvenlesanda að ganga inn í hlutverk tilbúinnar,
staðlaðrar konu af því að hún upplifir
sjálfa sig ekki sem staðlaða heldur einstakling. Hún
getur hins vegar tekið stöðluð einkenni gild hjá
karlmönnum og samsamað sig þeim. Þetta er athyglisvert
vegna þess að Kristin Ramsdell telur að einmitt þessi
skilyrðislausa samkennd með kvenhetjunni (ég „er“
hún) sé tilvistargrundvöllur hinnar hefðbundnu
ástarsögu á meðan lesandinn hafi meðvitaðri
samúð með karlhetjunni (ég „er eins og“
hann). Kinsale snýr þessu við. Og í samræmi
við kenningar hennar er ekki hið hefðbundna elskendapar eða
ástarþríhyrning að finna á kápumynd
ástarsagnanna sem hún hefur skrifað heldur skarta þær,
stórglæsilegum, hálfnöktum karlmanni og kvenhetjan
kemst ekki einu sinni á blað!
Nú skal það undirstrikað að hér eru ástarsagnahöfundarnir
í Háskalegum körlum og hugrökkum konum að
svara meintum árásum akademískra femínista.
Höfundunum er í mun að sannfæra okkur um að
bækur þeirra séu ekki að fegra nauðganir, höfða
til masókískra kennda lesenda og hvetja til aðlögunar
og undirgefni. Útfærsla Kinsale rennur að vísu
pínlega út í sandinn af því að hún
vill alls ekki væna kvenlesendur sína um að vera karlmannlegir
eða að luma á tvíkynhneigðum þrám.
Bandaríski fræðimaðurinn Amber Botts tekur hins vegar
upp þetta tvíkynhneigða þema frá ástarsagnahöfundinum
Penelope Williamson auk Janice Radway og tengir við kenningar Carl
Jungs. Botts talar um fjölmargar erkitýpur sem menn verði
að sættast við í sálarlífinu til að
ná fullum þroska og hæst ber þar anima (kvenlegu
hliðina), animus (karllegu hliðina) og það sem hún
kallar skuggann (reiði, græðgi, öfund og girnd). Skugginn
er sú hlið sálarlífsins sem flestir eiga erfiðast
með að viðurkenna og sættast við. Augljóslega
er karlhetjan þrautpínda að berjast við sinn skugga
og lesandinn á þá að geta gert það sama
með því að samsama sig honum. Túlkun Amber
Botts opnar að auki fyrir tengingu við goðsagnir og ævintýri
eins og Jung las þau og skýrði.
Ef verið er að nota sálgreiningu á annað borð
er þó ósvarað ýmsum spurningum sem fylgja
í kjölfar þessarar tengingar. Er lesandinn ekki að
elska sjálfan sig ef hann girnist og elskar karlhetju sem girnist
og elskar kvenhetju sem lesandi samsamar sig líka? Geri hann það
er lestur ástarsagnanna afar sjálfhverfur í þeim
skilningi að bækurnar bæta engu við þá
reynslu eða þekkingu sem fyrir er hjá lesandanum. Þráin
sem knýr lesturinn er þá narkissísk, óhæf
um að gefa eða taka á móti, og lestrarnautnin er
autoerótísk“ eða sjálfsfróun. Ekki
skal það dregið í efa að einhverjir lesendur
lesi á þennan hátt en varla allar þær
milljónir kvenna sem lesa þessar bókmenntagreinar
reglulega? Samkvæmt könnunum lesa þær líka
mikið af öðrum fagurbókmenntum og gildir sami lestrarháttur
þar?
Ég efast þó ekki um það að Kinsale,
Krentz og margir fleiri af höfundunum í Háskalegum
körlum og hugrökkum konum. hafi rétt fyrir sér
í því að þeir sjálfir og lesendur
þeirra samsami sig bæði kven- og karlhetjunum í
ástarsögunum. Hvernig? Hvers vegna?
VI
Í greininni „Femínismi, sálgreining og menningarfræði“
(„Feminism, Psychoanalysis, and the Study of Popular Culture“)
fjallar bandaríski kvikmyndafræðingurinn Constance Penley
um afar sérkennilegan menningarkima í Bandaríkjunum.
Þetta er nokkurs konar útskot úr hinum feykistóra
aðdáendaklúbbi Star Trek myndanna. Útskot eins
og það sem hér um ræðir eru kölluð
“ská(striks)-(aðdáenda)klúbbar” („slash
fandom“) hér eftir kallað „skáklúbbar“
og má ekki rugla þessu nýyrði mínu saman
við „skákklúbba“.
Skáklúbburinn sem hér um ræðir skrifar
og býr til erótískt efni um ástarsamband Star
Trek söguhetjanna Kirk og Spock og meðlimir skiptast á
sögum, myndböndum og teiknimyndum sem sýna samkynhneigðar
ástir þessara ólíku en myndarlegu geimfara.
Klúbburinn kallar sig K/S en skástrikið merkir „eða“
og þar með val á milli tveggja fyrirbæra sem geta
en þurfa ekki að fara saman. Sem dæmi má nefna
hina þekktu skammstöfun yfir sadó-masókisma,
S/M. Skáklúbburinn út úr Star Trek aðdáendaklúbbnum
væri ekki sérlega athyglisverður ef Kirk og Spock væru
samkynhneigðar persónur í þáttunum en framleiðendur
geta ekki nógsamlega afneitað þeirri „ásökun.“
Það þarf að lúsaleita texta þeirra til
að finna óljós merki um daður og jafnvel þeir
kaflar eru afar umdeildir. Skáklúbburinn er ekki heldur
mannaður samkynhneigðum Star Trek aðdáendum eins og
búast mætti við heldur staðhæfir Constance
Penley að meðlimir hans séu nánast alfarið gagnkynhneigðar
konur. Og hvað í ósköpunum skyldu þessar
konur fá út úr því að semja klámefni
um tvo karla í frístundum sínum?
Til að reyna að skýra það styðst Penley við
kenningar frönsku sálgreinendanna Jean Laplanche og J.-B.
Pontalis um fantasíu og hlutverk hennar í uppruna kynferðisins.
Penley minnir á að þær kenningar sem hæst
hafi borið í femínískum kvikmyndafræðum
hafi verið spunnar áfram út frá hinum mikilvægu
kenningum Lauru Mulvey um sjónfróun (voyeurism) og sýnihneigð
(exhibitionism) enda rökrétt að hefja umræðuna
um konur og kvikmyndir á augnaráðinu. Kenningar Mulvey
fjalla sömuleiðis um kynferðislega blætishyggju sem
einnig byggir á „umskrifun“ sjónræns fyrirbæris
yfir í annað og meira og þessar kenningar hafa haft afar
mikil áhrif á feminíska kvikmyndafræði.
Constance Penley segir að hér sé gengið út
frá gefnum kyngervum sem geri ráð fyrir of einfaldri
samsömun kvenkyns áhorfenda við kvenpersónur. Hún
spyr hvort ekki sé ráð að líta nánar
á fantasíuna þar sem hugveran geti tekið sér
stöðu hvers sem er, hvenær sem er. Penley er ekki að
skoða kvikmyndir heldur bókmenntatexta í umfjöllun
sinni um K/S þemað. Þeir textar sem hún fjallar
um eru hins vegar skrifaðir um sjónvarpsþætti og
kvikmyndapersónur. Í textunum fléttast í raun
saman frásagnartækni beggja miðlanna. Þetta tekur
Penley ekki til umræðu en þetta er athyglisvert í
ljósi þess að á þeim tíu árum
sem liðin eru frá því að hún skrifaði
sína grein hefur þetta flæði á milli frásagnar
og stílbragða bókmennta og kvikmynda orðið mun
meira en ekki eru allir sammála um hve frjótt það
hafi reynst.
Séu sálgreiningarkenningar Laplanche og Pontalis lesnar
saman við kenningar Slavoj Žižek kemur fram býsna
athyglisverð umræða sem verður hér fléttuð
saman við hinn merkilega skáklúbb sem Constance Penley
rannsakaði. Laplanche og Pontalis setja fram niðurstöður
sínar í sjö liðum. Þessir eru fyrstir:
1. Fantasían kemur andstæðunni „veruleika“
og „blekkingu“ ekkert við heldur leggur hún til
þriðja hugtakið eða „sálfræðilegan
veruleika“ sem stjórnar báðum hinum.
2. Fantasían er umgjörð eða sviðsmynd fyrir þrár
okkar en þær beinast ekki að fantasíunni sem slíkri.
3. Fantasían er söguþráður fyrir hugveruna
og svarar öllum frumspurningum hennar um uppruna sinn, kynferðis
síns og kynjamuninn.
4. Þó að hugveran sé alltaf til staðar í
fantasíunni er hún í mismunandi gervum eða ósýnileg
og leynist í byggingu eða setningafræði fantasíunnar.
Slavoj Žižek tekur undir það að hugveran komi
inn á svið sinnar eigin fantasíu íklædd
margs konar gerfum og sé mun líklegri til að samsama
sig fegraðri sjálfsmynd sinni eða fyrirmyndarsjálfi
í fantasíunni en óhagstæðari myndum. .
Hugveran er sem sagt ekkert líkleg til að samsama sig óhagstæðum
einstaklingum á leiksviði sinnar eigin fantasíu, ekki
einu sinni sjálfri sér heldur getur hún skipt samsömun
sinni á milli persóna og leikenda, markmiða (þann
sem tekur á móti) og leiða (þann sem gefur) til
að fá hámarksánægju fantasíunnar.
Annar möguleiki á samsömun er að áhorfandinn/lesandinn
samsami sig engri persónu heldur sjónarhorni, því
augnaráði sem horfir með velþóknun á
hann sjálfan í gervi sínu á sviði fantasíunnar.
Þetta er ekki geðklofa upplifun af því að hugveran
er ekki í tveimur hlutverkum samtímis heldur öðru
í einu, ef hún horfir er hún ekki sá/sú
sem horft er á.
Eru þá engar hömlur á því sem við
viljum vera og getum gert í fantasíu okkar? Svarið hlýtur
að vera nei, eiginlega ekki. Einu takmarkanirnar eru okkur settar
af tungumálinu og frásagnarformunum sem við höfum
á valdi okkar en þau eru forsenda þess sem við
getum hugsað og sagt frá á meðan samsetningarnar
eru óendanlegar og þráin óþreytandi svo
að gripið sé til einkennisorða K/S skáhópsins
sem er skammstafað IDIC („Infinite Diversity in Infinite Combination“).
Hvað með kynið, setur það ekki fantasíunum
einhver takmörk?
VII.
Laplanche og Pontalis svara síðustu spurningunni óbeint
með því að segja:
5. Kynferðið (sexuality) tengist engu eðlilegu viðfangi;
það á upphaf sitt í fantasíunni og aðeins
fyrir tilstilli hennar getur það orðið að kynferði.
6. Það er ekki hægt að aðgreina fantasíur
í meðvitaðar eða dulvitaðar af því
að fantasían er leiksvið þrárinnar.
Í fljótu bragði virðist þetta vera í
samræmi við kenningar Judith Butler um að kyngervi okkar
séu (menningarlegur) tilbúningur, við búum til
kyngervin með því að leika þau aftur og aftur
og summan af leiknum sé það sem köllum „konu“
eða „karl.“ Eins og dæmin sanni geti karlar leikið
konur og villt fullkomlega á sér heimildir eins og nokkrir
klæðskiptingar hafi gert, svo og „drag“ listamenn.
Sömuleiðis hafa konur troðið upp í gerfi karla
og ef hver sem er getur skipt um kyngerfi á þennan hátt
liggur ljóst fyrir að hið líffræðilega
kyn hefur enga merkingu í sjálfu sér. Einnig það
er samfélagslega fastsett og ákvarðað. Það
er ekkert karl- eða kveneðli til, enginn kjarni, ekkert sem hægt
er að skilja frá hinni menningarlegu útleggingu og segja
að eitt sé orsök og annað afleiðing. Mótunarhyggja
Judith Butler er altæk og sjálfri sér samkvæm
og samkvæmt henni „erum“ við hvorki karl né
kona heldur höfum við þvingast inn í að leika
hlutverk sem við höfum ekki búið til og ekki valið.
Getum við þá ekki hætt að leika það
sem við leikum og farið að leika eitthvað annað? Verið
í einu kyngervi í dag og öðru á morgun?
Nei, segir Butler, það er ekki hægt:
....leikinn er ekki hægt að skilja nema í ljósi
endurtekningarinnar, reglubundinna og þvingaðra endurtekninga
á reglunum. Og þessar endurtekningar eru ekki gerðar
af hugverunni; þessar endurtekningar gera hugveruna að veruleika
og byggja hana upp í tíma og rúmi. Endurtekningarnar
fela það í sér að „leikurinn“
er ekki einstakur gjörningur eða atburður, heldur helgisiðabundin
uppfærsla, helgisiðir sem eru endurteknir undir og með þvingun,
undir og með ströngum bönnum og bannhelgi. Með því
að hóta ofsóknum og jafnvel dauða er útkomunni
stjórnað og hún pínd fram en það er
ekki, og ég vil undirstrika þetta, það er ekki
hægt að ákveða hana að fullu og öllu fyrirfram.
Við getum verið karl eða kona eða íkorni eða
augnaráð í fantasíu okkar en þegar tekur
til daglegrar tilveru okkar með öðru fólki verða
hlutverkaskiptin erfiðari viðureignar. Það er hins vegar
hægt að leika kyngervið og tilheyrandi hlutverk missannfærandi,
ýkja þau og skopstæla og í því
felst uppreisn og styrkur að mati Butler. Þetta má vel
tengja lokaniðurstöðu Laplanche og Pontalis sem er þessi:
7. Sálgreiningin verður að geta gert grein fyrir díalektísku
samspili efnisþátta fantasíunnar og veruleikans sem
hún byggir á í gerð síns nýja veruleika.
Um þetta stendur styrrinn í raun. Fantasían sem Slavoj
Žižek talar um að feli í sér frelsi og möguleika
er sjaldnast einstakur gjörningur heldur endurtekið efni úr
innri veruleika hugverunnar. Žižek talar um „ómögulegt
augnaráð þar sem hugveran er til staðar við sína
eigin tilurð.“ Það sem hann á við er, að
þar sem eitthvað er sett á svið er gert ráð
fyrir áhorfanda. Fantasían felur þannig í sér
þessar tvær stærðir, þig og Hinn sem mótleikara
en þó oftast sem áhorfanda. Hver sér til þín
í fantasíu þinni? Fulltrúi hinnar symbólsku
reglu, Laganna, er nærverandi ef ekki beinlínis að horfa
á athæfi þitt og því getur fylgt sektarkennd.
Þetta má glöggt sjá í K/S skáklúbbnum
sem Constance Penley rannsakaði en meðlimir hans skrifa allir
undir dulnefnum og þó að þeir séu öðrum
þræði stoltir af sínu góða handverki
er þeim mjög í mun að afhjúpa sig ekki fyrir
ókunnugum. Það er eins og þessar konur, sem eru
bankastarfmenn, kennarar og verkakonur auk þess að vera mæður
og húsmæður, gruni að það gerði þeim
lítið gott ef fjölskyldur þeirra og vinir vissu
að þær væru að semja og birta klámsögur
um tvo homma í geimfari í framtíðinni. Nei, þetta
er laumuspil sem aðeins er hægt að njóta með
klúbbfélögum sem verða eins og önnur fjölskylda
í „syndinni.“ Hvar er þá uppreisnin og
paródían sem á að felast í því
að stíga út úr kyngervinu (og kyninu) og snúa
upp á allt saman?
Uppreisnina finnur þú ekki í fantasíunni sem
slíkri, segir Žižek. Fantasían felur ekki í
sér frestun á gildistöku Laganna eða uppreisn gegn
þeim. Fantasían fjallar einmitt oft um það hvernig
Lögin urðu til, hvernig hugveran gekkst undir táknræna
geldingu og gekk inn í hina táknrænu reglu föðurins.
Helgisiðirnir og endurtekningarnar sem einkenna hina afbrigðilegu
fantasíu eru umgjörð um sömu söguna sem er alltaf
verið að segja. Það er verið að sviðsetja
geldinguna, hinn upprunalega missi og sektarkenndin sem augnaráð
Laganna vekur undirstrikar hrollinn og er jafnvel aðalmál fantasíunnar.
Hjá þeim „eðlilega“ eru Lögin sá/það
sem boðar og bannar og kemur reglu á það hver má
girnast hvern. Lögin eru viðurkennd. Þetta er til dæmis
viðtekið í hinni „eðlilegu“ þvinguðu
gagnkynhneigð sem Judith Butler talaði um en hún snýr
þessu við og segir hana „óeðlilega“ af
því að hún byggist á útilokun og
afneitun, sé afleidd og afrit þar sem frumritið sé
týnt.
Sá afbrigðilegi, segir Žižek, beygir sig ekki undir
Lögin og sættir sig við að hann getur hvorki átt
fallosinn né verið hann. Hann þráir Lögin.
Lögin eru það upphafna, gallalausa fyrirbæri sem
hann vill að viðurkenni sig, hann vill vera tekinn inn í
þau, eiga þau og vera þau. Við sjáum þessa
afbrigðilegu fantasíu til dæmis birtast í hinum
fjölmörgu „syndafallsmýtum“ menningarinnar
þar sem tíundað er hvernig og hvenær einhver pólitísk
hugmyndafræði eða söguleg þróun sveigði
af réttri leið. Hefði það ekki gerst, hefði
allt farið vel, staðleysan orðið að veruleika og við
átt þar heima.
Það er nefnilega bil eða gjá á milli hins
táknræna veruleika hugverunnar frá degi til dags og
þess fantasíuheims sem í raun gerir hann bærilegan
og heldur honum gangandi. Ef mörkin milli þessa verða óskýr
eða bresta er voðinn vís. Því eitt er að
hafa synduga gleði af fantasíu um fjöldanauðgun en
annað að verða fyrir henni. Það er lítill
stöðugur kjarni í fantasíuheimi hverrar hugveru,
segir Žižek sem þessi kjarni kemur ekki upp á yfirborðið
í fantasíum hversdagsins og margvíslegum samsömunum.
Enginn þekkir til fullnustu þennan fantasíukjarna sinn
af því að hann er bundinn fyrstu tengslunum við litla
a-ið (fyrsta ástarviðfangið, venjulega móðurina)
og sviði hins raunverulega sem einatt tekst að smjúga undan
hinu táknræna. Sannleikurinn er ekki aðeins sá
að það er engin árangursrík hugmyndafræði
til sem ekki höfðar til einhvers konar „hugmyndafræðilegs
kjarna“ handan hugmyndafræðinnar (trans-ideological kernel)
sem er afar persónulegur, heldur er það aðeins með
vísun til þessa kjarna sem hægt er að halda hugmyndafræði
gangandi. Þetta er alvörumál. Hvað varð um paródíuna
og uppreisnina?
Butler spyr hvort pólitískar hreyfingar þurfi alltaf
að byggja á samsömun. Er ekki hægt að byggja
pólitíska hreyfingu á skorti á samstöðu
eða „þessari óöruggu tilfinningu um að
vera undir einhverju merki sem maður veit ekki hvort maður á
að vera undir eða ekki?“ Svar Žižek við þessu
er nei – það er alltaf eitthvert svið eða einn
dráttur („einziger Zug“) í fari þínu
sem afhjúpar þig. Kannski með því að
þú bregst illa við þvinguninni og tilskipununum
án þess að ætla þér það.
Þessi dráttur á heima í litla a-inu, er þessi
kjarni handan hugmyndafræðinnar kominn af sviði hins raunverulega
sem við getum ekki lýst. Þennan litla drátt kallar
Žižek „shibboleth“ en það er jiddíska
og táknar þau örlitlu mistök sem þú
kannt að gera og verða til þess að koma upp um þig,
sýna að þú tilheyrir ekki hópnum sem þig
langar til að tilheyra vegna þess að fantasíukjarni
þinn er annar en þeirra. Er hér komin sú lágmarks
sjálfsmynd sem stundum hefur verið lýst eftir af þeim
sem hvorki hafa viljað afbyggja hugveruna alveg né hverfa aftur
til eldri mannskilnings?
VIII
Trúlegt þykir mér að lesendur ástarsagnanna
og höfundar og lesendur K/S efnisins séu bæði að
samsama sig körlum og konum í lestri sínum og túlkunum.
Algengust er kannski samsömunin við augnaráðið
sem sér hina fullkomnu sameiningu elskenda í kynferðis-
og ástarsambandi sem einkennist af virðingu og jafnrétti.
Með því er sannlega ekki verið að biðja um
lítið og konurnar í Star Trek skáhópnum
virðast ekki geta komið þessum draumi heim og saman við
veruleika sinn og trúa því ekki að slík
eining geti náðst milli karls og konu. Með því
að upphefja bæði kyn og kyngerfi eyða þær
valdabaráttu og skapa jafnrétti og ást meðal
tilbúinna karlmanna í framtíðarheimi en í
þeim heimi er ekkert pláss fyrir konur. Leikgleðin í
Star Trek seríunni hefur opnað fyrir mikinn sköpunarkraft
og fantasíur en allir möguleikarnir eru hjá körlunum,
konurnar eru mjög hefðbundnar og flestir eru sammála um
að þær valdi vonbrigðum. Öfugt við Constance
Penley sé ég litla möguleika á róttækri
nýskapandi hugsun í því sem þessi klúbbur
(og jafnvel fleiri slíkir?) er að gera, til þess er of
langt á milli fantasíu og veruleika kvennanna, en þetta
er hins vegar eitt af „táknunum á tímans bárum“.
Í ástarsögunum er vel hægt að tala um að
kyngervin hafi nálgast eða blandast þegar allt kemur
til alls. Karlhetjurnar sem lýst er eru ekki lengur durtar af því
að þær eru ekki lengur byggðar á raunverulegum
körlum heldur eru þær tilbúningur, fantasía
þar sem margir gamaldags eiginleikar og nokkrir nýir koma
saman í fyrirsætukroppum. Kvenhetjurnar virðast skynsamlegri
málamiðlun á milli draums og veruleika og draumurinn
um ástina stendur enn fyrir sínu í breyttu kynjaumhverfi.
Eitt er víst að það er ýmislegt að gerast
bæði í þessari bókmenntagrein og rannsóknum
á henni. Í undirgreinum ástarsagnanna, í bókum
og sápuóperum, sjáum við líka húmor
og raunverulega paródíu eins og þáttaröðinni
Beðmál í borginni (Sex in the City) og bókum
eins og Dagbók Bridget Jones (Bridget Jones´Diary). Eða
er það? Er verið að fóðra fantasíur
okkar með ljúfum draumum sem fela í sér gamlar
þvinganir, fyndnar af því að þær höfða
aðeins til yfirborðs en snerta engan, kynblandaðar á
forsendum tísku- og afþreyingariðnaðar þar
sem kyngervisuslinn er aldrei látinn ganga lengra en buddunni gott
þykir? Eru þetta ekki verkefni og spurningar sem femínistar,
eldri og yngri, eiga að vera að fást við í sameiningu?
Heimildir:
„Aðeins um femínisma“, Viðtal (Sibba) við
Helgu Baldvinsdóttur Bjargardóttur, Stúdentablaðinu,
8. maí, 2002
Ármann Jakobsson: „Ekki kosta munur: kynjasaga frá
13. öld.“ Skírnir, vor 2000
Ásdís Kristinsdóttir: „Maðurinn í
málinu. Um nokkur hugtök í kenningum Jacques
Lacan.“ Óprentuð B.A. ritgerð í almennri bókmenntafræði,
júní 1992, Þjóðarbókhlöðu
Dagný Kristjánsdóttir: Kona verður til. Um skáldsögur
Ragnheiðar Jónsdóttur fyrir fullorðna, Bókmenntafræðistofnun
og Háskólaútgáfan, Reykjavík, 1996
Sama: „Froskur kyssir flösku eða ástin varir að
eilífu.“ í Guðni Elísson (ritstj.): Heimur
kvikmyndanna, Forlagið, Reykjavík, 1999a
Sama: „Skápur, skápur, herm þú mér“
í Dagný Kristjánsdóttir: Undirstraumar, Háskólaútgáfan,
Reykjavík, 1999.
Sama: „Ungfrúna góðu eða húsið,“
Ritið, Tímarit Hugvísindastofnunar, 1/2001
Sama: „Ást á grænu ljósi,“ 19.
júní, 2002.
B.J. Daniels: Leyndarmálið, Örlagasögur, þýð.
Rannveig Björnsdóttir, Ásútgáfan, Akureyri,
2002.
Linda Barlow and Jayne Ann Krentz: „Beneath the Surface: The Hidden
Codes of Romance.“ í Jayne Ann Krentz (ed): Dangerous Men
and Adventurous Women.
Brennu Njálssaga, Örnólfur Thorsson sá um útgáfuna,
Mál og menning, Reykjavík, 1991
Judith Butler: Gender Trouble. Feminism and the Subversion of Identity,
Routledge, New York, London, 1990.
Sama: „Imitation and Gender Insubordination“ í Henry
Abelove, Michéle Aina Barale, Dvid M. Halperin (ed.): The Lesbian
and Gay Studies Reader, Routledge, New York, London, 1992
Sama: Bodies that Matter. On the Discursive Limits of „sex“.
Routledge, New York,
1993.
Amber Botts: „Cavewoman Impulses: The Jungian Shadow Archetype
in Popular Romantic Fiction,” í Anne K. Kaler and Rosemary
E. Johnason-Kurek (ed): Romantic Conventions, Bowling Green STate University
Popular Press, Bowling Green, 1999.
Suzanne Simmons Guntrum: „Happily Ever After: The Ending as Beginning“
í Jayne Ann Krentz (ed): Dangerous Men and Adventurous Women, 1992.
Dawn Heinecken: „Changing Ideologies in Romance Fiction“
í Anne K. Kaler and Rosemary E. Johnason-Kurek (ed): Romantic Conventions,
Popular Press, 1999.
Laura Kinsale: „The Androgynous Writer: Another View of Point of
View,“ í Jayne Ann Krentz (ed): Dangerous Men and Adventurous
Women, 1992.
Jayne Ann Krentz (ed): Dangerous Men and Adventurous Women. Romance Writers
on the Appeal of the Romance, University of Pensylvania Press, Pensylvania,
1992
Elizabeth Lowell: „Love Conquers All“ í Jayne Ann
Krentz (ed): Dangereous Men and Adventurous Women, 1992
Tania Modleski: Loving with a Vengeance. Mass-produced fantasies for
women, Routledge, New York, London, 1984
Sama: Old Wives Tales. Feminist Re-Visions of Film and Other Fictions,
I.B. Tauris Publishers, New York, 1999.
Cristina Odone: „Sexy Kids“, New Statesman, 15. júlí
2002
George Paizis: Love and the novel: the poetics and politics of romantic
fiction, St. Martin´s Press, New York, 1998
Leslie W. Rabine: Reading the Romantic Heroine, Text, History, Ideology,
The University of Michigan Press, 1985.
Janice Radway: Reading the Romance, Women, Patriarchy, and Popular Literature,
The University of North Carolina Press, Chapel Hill and London, 1984 .
Kristin Ramsdell: Romance Fiction: a guide to the genre, Englewood, Colorado,
1999
„Tidigt uppbjuden av litteraturen.“ Viðtal (Åsa
Beckman) við Birgitte Holm, Dagens nyheter, 29. júní,
2002
Constance Penley: „Feminism, Psychoanalysis, and the Study of Popular
Culture“ í Lawrence Grossberg, Cary Nelson, Paula A. Treichler
(ed.): Cultural Studies, Routledge, New York, London, 1992
Vésteinn Ólason: „Frásagnalist í fornum
sögum.“ Skírnir, Reykjavík, 1978
Elizabeth Wright (ed): The Žižek Reader, Blackwell, Oxford,
1999
Þórunn Jónsdóttir: „Uppskrift að
ást,“ verkefni í námskeiðinu „Ástarsögur,“
Háskóla Íslands, vor 2002. Verkefnið hefst á
viðtali við Rósu V. Guðmundsdóttur, Akureyri.
|
