Kolbrún Baldursdóttir, Sjálfstæðisflokkurinn
Smelltu hér til að skoða heimasíðu Kolbrúnar

Kolbrún Baldursdóttir sálfræðingur tók þátt í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík. Hún hafnaði í 13. sæti.

Barnleysi getur verið sársaukafullt vandamál.

Heilbrigðiskerfi okkar Íslendinga er eitt af þeim „kerfum“ sem sérhver landsmaður nýtir sér einhverntímann á ævinni með einum eða öðrum hætti. Þjónusta þess þarf því að vera á eins breiðum grunni og framast getur. Þjóðin er einnig afar lánsöm að eiga þess kost að þiggja þjónustuna úr höndum færustu sérfræðinga og vel þjálfuðu starfsfólki.
Þeir einstaklingar/pör sem eiga við ófrjósemi að stríða eru meðal þeirra sem þiggja þjónustu frá heilbrigðiskerfinu. Skilgreining á ófrjósemi er þegar par hefur reynt að eignast barn í eitt ár án árangurs. Talið er að 15-20% para á barneignaraldri glími við ófrjósemi einhvern tímann á lífsleiðinni. Ófrjósemi er fyrst og fremst líffræðilegt vandamál enda þótt sálrænir þættir hafi svo sannarlega áhrif.

Tilvera, samtök gegn ófrjósemi var stofnað 1989. Hlutverk Tilveru er m.a. að standa við bakið á sjúklingum sem þarfnast tæknifrjóvgunarmeðferðar. Aðeins þeir sem hafa verið og eru í þeirri stöðu að eiga við ófrjósemi að stríða og reynt hafa að eignast barn með aðstoð tæknifrjóvgunar vita hversu mikið álag og áhrif það hefur á tilfinninga- og líkamlega líðan. Ef meðferðin skilar ekki árangri eykst álagið oft enn frekar þegar tilfinningar eins og sorg, vonleysi og kvíði gera vart við sig. Hversu langt erum við sem samfélag tilbúin að hjálpa þessum hópi og í hverju gæti hjálpin einna helst falist?

Fyrir rúmum tveimur árum var Tæknifrjóvgunardeildinni á LSH lokað og gerður var samningur við ART Medica um að annast þessa þjónustu. Enda þótt aðilar hafi vafalaust viljað gera góðan samning koma oft veikleikar slíks samkomulags ekki í ljós fyrr en á reynir. Sem dæmi sýndi það sig að í fyrsta samningnum sem gerður var milli ART Medica, LSH og heilbrigðis- og tryggingarmálaráðuneytis var samið um of fáar glasa/smásjárfrjóvganir en eftirspurn var eftir. Sú hjálp sem mun helst nýtast þeim sem eiga við ófrjósemi að stríða hlýtur fyrst og fremst að lúta að þjónustunni sem þeim stendur til boða eða á að standa til boða. Tæknifrjóvganir eru dýrar og oft er fleiri en einnar meðferðar þörf. Þeir sem eiga rétt á niðurgreiðslu greiða fyrir glasafrjóvgun á bilinu 137.000 til 256.000 krónur eftir því hversu margar meðferðir parið hefur farið í. Kostnaður miðast einnig við hvort parið á eitt eða fleiri börn saman. Heildarkostnaður án niðurgreiðslu er 307.000 krónur.  Í lögum um tæknifrjóvgun, 1996 nr. 55, 29. maí, kemur fram í 2. málsgrein 2. greinar að „Heilbrigðisstofnun sem fær leyfi skv. 1. mgr. er skylt að bjóða pörum sem sækja um tæknifrjóvgunarmeðferð faglega ráðgjöf sérfræðinga, svo sem félagsráðgjafa eða sálfræðinga“. Þessu er ekki verið að sinna í dag sem skyldi.

Ófrjósemi virðist vera vaxandi vandamál.  Ástæða þess að um er að ræða vaxandi vandamál er varla hvorki einhlít né einföld. Mörgum finnst auðvelt að setja sig í spor þeirra sem eiga við þennan vanda að stríða jafnvel þótt þeir hafi ekki sjálfir persónulega reynslu af honum. Ég er þeirrar skoðunar að hlúa þurfi betur að þessum einstaklingum. Hér myndu margir vilja spyrja hvar taka eigi fjármagn til að styðja við bakið á þessum hópi. Í ljósi þess fjárhagsvanda sem heilbrigðiskerfið hefur átt við að glíma má flestum vera ljóst að engin einföld svör blasa við. Áframhaldandi vinna í átt að enn frekari hagræðingu bíður sem fyrr svo þessi sem og aðrir áþekkir munu geta notið góðs af. 

***************

Peningaspil, gleðigjafi eða harmleikur

Undirrituð vann að rannsókn í samstarfi við sálfræðiskor HÍ á spilafíkn meðal 16-18 ára unglinga í framhaldsskólum fyrr á þessu ári. Um var að ræða framhald á rannsókn sem framkvæmd var árið 2005. Úrtökin hafa verið lögð saman og byrjað er að lesa úr niðurstöðum. Vikið verður síðar að fáeinum vísbendingum sem þessar niðurstöður gefa.

Eru sum peningaspil skaðlegri en önnur?
Peningaspil eru upplifuð með afar ólíkum hætti. Flokkahappdrætti, skafmiðar og íþróttagetraunir eru gjarnan álitin saklaust gaman. Tiltöluega nýr vettvangur þar sem hægt er að spila peningaspil (t.d. póker) er Internetið. Netspil og spilakassar teljast til harðari tegunda peningaspila en t.d. lottó og skafmiðar. Enda þótt erfitt sé að fullyrða að ein tegund peningaspila sé skaðlegri en önnur má gera því skóna að peningaspil kunni að hafa mismunandi ánetjunaráhrif. Spilakassar, sem dæmi, sökum þess hverslags áreiti þeir framkalla eru líklegir til að vera á meðal þeirra peningaspila sem laða spilendur að.

Hvaða vísbendingar gefa rannsóknir okkur?
Flestar rannsóknir sýna að drengir eru í miklum meirihluta þeirra sem spila peningaspil. Eldri rannsóknir hafa gefið ýmsar mikilvægar vísbendingar s.s að möguleg tengsl séu á milli peningaspilafíknar og annarrar fíknar s.s. áfengis- og vímuefnafíknar og einnig milli spilafíknar og þeirra sem hafa verið greindir með ofvirkni og athyglisbrest. Þessar upplýsingar eru mikilvægar í ljósi umræðunnar um hvernig forvörnum skuli best háttað og að hvaða markhópi þær ættu einna helst að beinast. Þær vísbendingar sem eru mest sláandi eru að heildarfjöldi þeirra sem spila peningaspil hefur minnkað á meðan sá hópur sem stundar það að spila vikulega eða daglega hefur stækkað.

Hvað segja lög og reglugerðir?
Árið 2005 voru sett lög sem kveða á um að einungis þeir sem náð hafa 18 ára aldri sé heimilt að spila peningaspil. Áður hafa ýmsar reglugerðir verið settar um einstök flokkahappdrætti og peningaspil. Sumar þessara reglugerða fela ekki í sér að viðkomandi þurfi að vera orðinn 18 ára til að mega taka þátt. Hvað varðar spilakassanna virðast þó flestir vera meðvitaðir um 18 ára aldurstakmarkið.

Meðferðarúrræði á Íslandi
Áherslur meðferðarúrræða hljóta að miðast við hvort um sé að ræða barn eða fullorðinn einstakling, eins hversu djúpstæður vandinn er og hvort hann sé hluti af stærra vandamáli. Það liggur því fyrir að ekki er hægt að setja alla þá sem hafa ánetjast spilamennsku undir sama hatt. Ákjósanlegast væri að meðferðarúrræði fyrir spilafíkla væri rekið í samstarfi við þá sem stunda fræðilegar rannsóknir á þessu sviði. Ef úrræðin verða fleiri og fjölbreyttari gæti hugsast að fleiri myndu leita sér aðstoðar. Ný úrræði fyrir spilafíkla krefjast fjármagns. Það er starf alþingismanna að ákveða hvort og hversu miklu fé væri hugsanlega hægt að verja í slíkt verkefni.
Í síðari grein minni um þetta efni langar mig að fjalla um hvernig sambærilegum málum er háttað á hinum Norðurlöndunum.