Hvar er jafnréttið?
Baráttufundur Femínistafélags Íslands
1. maí 2004
Stuttmynd (5 mínútur) frá göngunni

Þorgerður Einarsdóttir
Ávarp á fundi Femínistafélags Íslands
1. maí 2004:

Ágæti fundarstjóri og fundarmenn: Já, hvar er jafnréttið?
Svarið við því fer algjörlega eftir því hver er spurður. Í íslenskri samfélagsumræðu ríkir einhvers konar popúlískur fjölbreytileiki þegar jafnréttismál ber á góma. Ástæðan er sú að allir hafa skoðun á jafnréttismálum. Þetta er einn af fáum málaflokkum í nútímasamfélagi þar sem skoðun mannsins á götunni er gert hátt undir höfði – eða hærra – en reynsluþekkingu og rannsóknarrökum þeirra sem starfa í málaflokknum. Ástæðan er sú að jafnréttisstarf gengur út á að breyta ríkjandi valdahlutföllum. Slíkt ögrar þeim sem sitja við valdaborðið og þeim sem hirða molana af borði þeirra. Af þessum sökum endurspeglar hin ráðandi orðræða sjónarmið ráðandi afla í samfélaginu; þeirra viðhorfum er hampað - og þau marka upphafsreit og viðmiðunarramma umræðunnar. Það er í þessu ljósi sem talsmenn ráðandi afla leyfa sér að flokka sjónarmið femínista sem öfga. Það er í þessu ljósi sem ungu drengirnir sem herja á internetinu undir dulnefnum kalla Salvöru Gissurardóttur öfgasinna fyrir það eitt að telja myndir í dagblöðum og benda á að þar hallar verulega á konur. Okkur sem hér sitjum kann að finnast þessi talning sárasaklaus, en þetta eru öfgar í augum þeirra sem ekki kæra sig um að hróflað sé við ráðandi valdakerfi. Það eru sams konar rök sem fá Bandaríkjastjórn til að kalla öfgamenn þá Íraka sem leyfa sér að mótmæla hernámi Bandaríkjanna í Írak. Í þeirra augum eru það öfgar að samþykkja ekki skilgreiningarvald og túlkunarforræði Bandaríkjannna, að véfengja rétt þeirra til að skilgreina heimsmyndina fyrir okkur hin, alveg eins og drengjunum á netinu finnst það öfgar að samþykkja ekki ráðandi heimsmynd eins og hún birtist í dagblöðunum.

Hér á eftir ætla ég að skoða nokkrar af þeim skoðunum eða klisjum um jafnréttið sem hæst heyrast um þessar mundir:

Klisja nr. 1: Jafnrétti er handan við hornið
Nýjasti talsmaður þessarar klisju er forsætisráðherra landsins: Í hans augum er jafnrétti á næsta leiti. Ef einhverjum finnst árangurinn lítill af 150 ára baráttu þá er sú söguskoðun byggð á misskilningi. Allir hugsandi menn vita að jafnrétti er næstum komið. Það litla sem á vantar er tímaspursmál. Forsætisráðherra telur að aukin sókn kvenna í menntun muni skila þeim algjöru jafnrétti á næstu 20 árum. Þetta sagði hann í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins 17. mars eftir málþingið “Hvar er jafnréttið” sem var haldið í tilefni heimastjórnarafmælisins. Þarna þurfti hann að sitja undir ræðum kvenna sem töluðu um bakslag og kvenfyrirlitningu: að konur næðu styttra en karlar í starfsframa og launum þrátt fyrir sambærilega menntun, og að klám og vændi (sem auðvitað eru grundvallarréttindi karla í hverju lýðfrjálsu landi), væru kvenfjandsamleg og fleira í þeim dúr. En af því að forsætisráðherra vissi betur en þessar konur þá var auðvitað talað við hann í fjölmiðlum. Tímaspursmálskenningin gengur út á að jafnrétti komi sjálfkrafa með tímanum. Að vísu á hún ekki við rannsóknarrök að styðjast og er í andstöðu við reynslu margra kvenna. Staða kvenna tengist efnahagslegu og pólitísku ástandi hverju sinni, og hún hefur hefur batnað og versnað í áranna rás. Sagnfræðingarnir Gunnar Karlsson og Sigríður Matthíasdóttir sýnt fram á að staða íslenskra kvenna versnaði með nývæðingu og iðnvæðingu í lok 19. aldar. Og þótt kvennahreyfingar síðustu áratuga hafi skilað miklu hafa síðustu misseri og ár einkennst af bakslagi. Við höfum horft upp á minnkandi hlutdeild kvenna á Alþingi, lækkandi hlutafall kvenna í ráðum, nefndum og stjórnum ráðuneytanna og nú síðast lækkandi hlutfall kvenna í stjórnum 15 veltumestu fyrirtækja landsins sem komið er niður í 2% úr 5%. En samkvæmt heimsmynd þeirra sem ráða eru það sjálfsagt tómar öfgar að halda þessu fram.

Klisja nr. 2: Kyn skiptir ekki máli
Samkvæmt þessari klisju skiptir kyn ekki máli af því það er smáatriði, eða það er nánast tilviljun, eða af því að það er hæfni einstaklingsins sem ræður en ekki kyn. Þetta eiga allir að vita. Jafnréttislögin eru tímaskekkja og tölfræði um kynjahlutföll hefur ekkert með jafnrétti að gera, eins og dómsmálaráðherra hefur upplýst af sinni alkunnu rökvísi, en hann er einstaklega læs á umhverfi sitt og samtíma eins og alþjóð veit. Honum finnst það gríðarlega mikið misrétti að fá ekki að ráða þá karla sem honum sýnist í þau störf sem honum sýnist. Björn hefur áður upplýst að það er “gamaldags skammsýni” að einblína á kynujahlutföll: “Að ræða jafnfréttismál á þeirri forsendu, að höfuðmáli skipti, hve margar konur skipi stjórnunarstöður innan ríkiskerfisins eða stjórnarráðsins, er til marks um gamaldags skammsýni” sagði Björn í Morgunblaðsgrein fyrir ári síðan, eða 3. maí í fyrra. Björn hafði að vísu verið í forystusveit ríkisstjórnar sem setti jafnréttislögin og sem sömuleiðis kom á fót ráðherraskipuðum nefndum til að auka hlut kvenna í stjórnmálum og fjölmiðlum og auka jafnrétti í opinberri stjórnsýslu. En Björn er víðsýnn maður og afburðapólitíkus og hefur nú séð það sem aðrir stjórnmálamenn eiga eftir að uppgötva, að kyn skiptir ekki máli og að allar þessar nefndir um aukinn hlut kvenna í hinu og þessu er ekkert annað gamaldags skammsýni.
Já, kyn skiptir almennt séð ekki máli. Þannig skiptir það engu máli að konur komi ekki að stjórn atvinnulífsins, auðlindastjórnun eða fjármálastjórnun eða séu í miklum minnihluta í fjölmiðlum og stjórnmálum. Þá skiptir engu máli að fáar eða engar konur séu í Gettu betur eða í Morfískeppnum landsins. En það er hins vegar afar slæmt að stelpur skuli vera orðnar í meirihluta í skólakerfinu, í framhaldsskólum og háskólum og enn verra er að þær fá hærri einkunnir en strákar. Það er vegna þess að kyn skiptir ekki máli nema þegar menn halda að það halli á karla. Þær raddir heyrast hátt um þessar mundir að drengir séu nú farnir að líða fyrir öfgar kvennabaráttunnar. Strákum líður illa, þeir eru óhamingjusamir og þeim gengur illa að læra. Skólinn er orðinn kvenlæg stofnun og hentar þess vegna ekki strákum. Að vísu er það nánast ófrávíkjanleg regla að drengir eru í forystu skólafélaganna, ritstjórar skólablaðanna, í keppnisliðum ræðukeppnanna, þjálfarar og dómarar spurningakeppnanna, og að sjálfsögðu nánast einir keppendur. Og það eru langtum fleiri karlar skólastjórnendur en konur. En - þá má ekki gleyma að kyn skiptir ekki máli nema því einungis að það halli á karla. Þá eru ójöfn kynjahlutföll ekki “gamaldags skammsýni” eins og Björn Bjarnason orðar það, heldur varhugaverð þróun sem krefst úrbóta. Sjálfsagt var það í þeim anda sem menntamálaráðherra Björn Bjarnason gekkst fyrir ráðstefnunni Strákar í skóla, sem haldin var árið 1997. Og í fórnarlambsumræðunni um drengi í skólum skiptir engu máli að drengir eru í meirihluta þeirra sem fá sérkennslu í grunnskólum og að þeir fái sérkennslu af minna tilefni en stelpur. Rannsóknir Guðrúnar Bjarnadóttur sálfræðings hafa sýnt að meðaleinkunn drengja sem fá sérkennslu er hærri en meðaleinkunn stúlkna sem fá sérkennslu, sem þýðir að strákar með sérþarfir fái betri þjónustu en sambærilegur hópur stelpna. Ég hef aldrei heyrt að þetta hafi valdið neinum sérstökum áhyggjum. Það veldur hins vegar áhyggjum að stelpur hafa hærri einkunnir en strákar og ástæðan er sögð vera sú að kennararnir eru nánast eingöngu konur, skólinn er sniðinn að þörfum stelpnanna og drengina skortir fyrirmyndir. Samkvæmt rannsóknum Ólafar Garðarsdóttur sagnfræðings var frammistaða stelpna að vísu betri en drengja strax í upphafi síðustu aldar eða um leið og þær fengu aðgang að skólakerfinu. Þá var kennaraliðið nær eingöngu skipað körlum og þess vegna harla erfitt að sjá hvernig það getur verið kvenkennurum að kenna að strákum gengur illa í dag. En þá má ekki gleyma að kyn ekki skiptir máli nema því aðeins að það halli á stráka.

Klisja nr. 3: Kynjakvótar og handaflsaðgerðir eru niðurlæging fyrir konur
Þriðja klisjan snýst um kynjakvóta og sértækar aðgerðir sem ganga undir rangnefninu jákvæð mismunun á Íslandi. Kynjakvótar og aðrar handaflsaðgerðir eru auðvitað ekkert annað en ein allsherjar niðurlæging fyrir konur. Í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins þ. 27. mars síðastliðinn var fjallað um jafnréttislögin og áhrif þeirra stórlega dregin í efa. Þar var varað sérstaklega við “skyndilausnum á borð við kynjakvóta”. Og Mogginn er ekki einn á báti: í 1. tölublaði Mannlífs á þessu ári, sá núverandi menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, ástæðu til að hnýta í Femínistafélag Íslands sem hún sakar um öfga og segir í því samhengi:

“Ég tel að ég nái betri árangri með skoðunum mínum og baráttuaðferðum heldur en með beitingu öfgakenndra aðferða þar sem beitt er handafli. Jafnréttið á að koma frá grunninum, rótunum og hjartanu en ekki að vera skellt inn með margs konar valdboðum sem láta konur iðulega standa berskjaldaðar og líta illa út fyrir vikið”.

Því hvaða kona vill fara í gegnum lífið í hjólastól ríkisins, eins og það var orðað á málfundi ELSA, félags evrópskra laganema þ. 30. mars síðastliðinn. Einhverjum varð á orði að við núverandi aðstæður nytu karlar kynferðis síns og færu á gullkerru gegnum lífið en sá hinn sami hefur auðvitað gleymt því að kyn skiptir ekki máli nema halli á karla. Það er einmitt af þeirri ástæðu sem það væri niðurlægjandi fyrir konu að fá starf bara af því hún er kona, eins og það heitir, en það var að sjálfsögðu ekki niðurlægjandi fyrir Ólaf Börk Þorvaldsson að fá starf hæstarréttardómara bara af því að hann var karl.

Já hún er óþrjótandi þessi umræða um hvað kynjakvótarnir séu niðurlægjandi fyrir konur og það mætti halda að kvótar fyrir konur tröllriðu samfélaginu. Staðreyndin er hins vegar sú að þau örfáu dæmi sem til eru um kynjakvóta í íslenskum lögum snúa að körlum. Einn slíkan er að finna í núverandi jafnréttislögum og lýtur að skipun jafnréttisráðs. Þar er lögboðið að skipa jafnt hlutfall kynja, á meðan annars staðar annars er einungis kveðið á um að tilnefna skuli jafnt hlutfall karla og kvenna. Þessum kynjakvóta í jafnréttisráði er ætlað að tryggja hlut karla í jafnréttisumræðunni og hann má rekja til Karlanefndarinnar sem lagði þetta til árið 1993 af því að ekki mátti halla á karla í jafnréttisumræðunni. Nýju fæðingarorlofslögin eru annað dæmi um kynjakvóta en með þeim er körlum á Íslandi tryggður lengri sjálfstæður og óframseljanlegur réttur en körlum í nokkru öðru landi í heiminum. Noregur og Svíþjóð sem áður höfðu innleitt feðrakvóta létu sér nægja einn mánuð og gáfu honum yfir 10 ára reynslutíma, meðan Páll Pétursson félagsmálaráðherra innleiddi 3 mánaða kvóta á 3 árum. Í raun má segja að nýju fæðingarorlofslögin séu stærsta handaflsaðgerð Íslandssögunnar í jafnréttismálum, þau eru dæmigerð skyndilausn og fela í sér umfangsmikla kvóta í þágu karla. En allt er jú afstætt, eins og þar stendur, og alveg eins og kyn ekki skiptir máli nema þegar hallar á karla, þá eru kynjakvótar og skyndilausnir góðar til að rétta hlut karla þótt þær séu forkastanlegar þegar konur eiga í hlut. Það er ekki síst athyglisvert að Mogginn vitnaði með velþóknun í danska jafnréttisráðherrann Henríettu Kjær í ofannefndu Reykjavíkurbréfi, en hún er þekkt fyrir að yfirgripsmikið þekkingarleysi í kynjafræðum. Ríkisstjórn Íslands horfir mjög til Danmerkur þessi misserin; útlendingalögin vondu eru sótt til Danmerkur og eitt af fyrstu verkum ríkisstjórnar Anders Fogh Rasmussen var að losa sig við dönsku Jafnréttisstofuna. Það er spurning hvort ríkisstjórn Davíðs Oddsonar mun einnig að feta í þau fótspor.

Klisja nr. 4: Samskipti kynjanna eru einkamál fólks
Það er útbreidd skoðun að samskipti kynjanna séu einkamál fólks. Þessi skoðun heyrðist eftir að umfangsmikil viðhorfskönnun var kynnt á málþingi Rannsóknastofu í kvenna- og kynjafræðum “Viðhorf til jafnréttis” í Háskóla Íslands þ. 30. janúar síðastliðinn. Könnunin sýnir verulegt kynjamisræmi á vinnumarkaðnum, í launamálum og ekki síst inni á heimilunum. Svona upplýsingar fara í taugarnar á mörgum, til dæmis ungu drengjunum með dulnefnin á netinu. En það voru fleiri sem pirruðu sig. Tvær blaðakonur á Fréttablaðinu sáu sig knúnar að leggja orð í belg. Gefum Kolbrúnu Bergþórsdóttur orðið, tilvitnun í Fréttablaðið þ. 4. febrúar [þessi umfjöllun er fengin að láni úr væntanlegri MA-ritgerð Gyðu Margréti Pétursdóttur]:

“Má ég gerast svo djörf að biðja um frí frá umræðum um kannanir sem sýna að 81 prósent karlmanna sjá um viðhald bílsins og 68 prósent kvenna sjá um þvottinn? Þetta er afar þreytandi tal og verst er þegar ætlast er til að maður fyllist vandlætingu á þessum niðurstöðum. Það er löngu komin tími til að hætt sé að troða upp á mann pólitískum rétttrúnaði. Fólk verður að fá að haga lífi sínu eins og það vill.”

Starfssystir Kolbrúnar, Edda Jóhannsdóttir, tekur síðan í sama streng tveimur dögum seinna og furðar sig á þessari „vandlætingarumræðu“. Þessi viðhorf eru sannarlega ekki ný af nálinni. Árið 1980 gaf Hvöt, Landsamband Sjálfstæðiskvenna út rit sem ber heitið Fjölskyldan í frjálsu samfélagi. Þar segir einn af greinarhöfundum, Inga Jóna Þórðardóttir eftirfarandi:

“Verkaskipting á heimilinu er einkamál heimilismanna sjálfra. Allir þurfa að nærast og klæðast, og það kemur jafnréttisbaráttu ekki við, hverjir sinna slíku fyrir hvern.”

Það er auðvitað spurning hvort heimilisofbeldi, kynferðislegt ofbeldi og misnotkun teljist ekki líka einkamál ef það á sér stað innan veggja heimilisins. Ég veit að það er ekki fallega gert að tengja svona hluti saman, og það er ekki fallegt að spyrja hverjir hafi hagsmuni af því að halda á lofti sjónarmiðum eins og þessum. Ástæðan fyrir að ég nefni þetta er sú algenga klisja að konur séu konum verstar og að oft séu brestir í kvennasamstöðunni. Um það er bara að segja að þrælslund er þekkt fyrirbæri í veraldarsögunni. Bæði Hegel og Foucault hafa greint þessi fyrirbæri, Hegel skrifaði lærðar greinar hvernig þrællinn gerir heimssýn húsbóndans að sinni og við höfum marga vitnisburði um það hvernig leysingjar, þ.e. þrælar sem hafa fengið frelsi, halda þrælslundinni gagnvart húsbónda sínum þrátt fyrir formlegt frelsi. Michel Foucault lagði okkur svo til hugtakið orðræðuvald til að skilja þetta fyrirbæri, en það er þegar valdið er svo sterkt að það þarf ekki að beita því, þegnarnir taki ómakið af valdhöfunum og ritskoði sig sjálfir. Því miður falla alltaf einhverjar konur í þessa gryfju.

Klisja nr. 5: Ef misrétti er til staðar þá er það konum sjálfum að kenna.
Og þá er ég komin að fimmta og síðasta atriðinu sem ég ætlaði að tala um en það er að misréttið – ef það er þá til staðar, sé konum sjálfum að kenna. Ef það er eitthvað misrétti þá er það af því að konur láta það viðgangast. Það er athyglisvert hvernig réttlætingarnar á áhrifaleysi kvenna í þjóðfélaginu hafa breyst gegnum árin. Hér áður fyrr var sagt að konur sæktust ekki eftir ábyrgð, t.d. í starfi, þær vildu ekki vera í pólitík og hefðu ekki metnað. Nú eru önnur rök fyrir áhrifaleysinu. Nú vita allir að konur eru starfandi í stjórnmálaflokkunum, þær hafa metnað, þor, kjark, getu og þekkingu. Þær sækja um stöður, þær bjóða sig fram en ná ekki í gegn. Nú er ekki hægt að bera þessu við lengur, eins og í tilviki Hæstaréttardómarans hér að framan en þá skiptir kyn bara ekki máli. Í dag heitir réttlætingin “kyn skipti ekki máli”. Þessi rök eru samt ennþá notuð á vissum sviðum, til dæmis um launamun kynjanna. Það flýgur nú fjöllum hærra að það litla sem eftir er af launamun kynjanna, sem búið er að reikna niður 7%, sé konum sjálfum að kenna því þær séu ekki nógu duglegar að semja um kaup, þær hafi bara minna sjálfstraust en karlar. Þetta fyrirbæri – að kynjamisrétti sé konum sjálfum að kenna - er þetta er þekkt klisja í fræðunum og heitir “blame the victim” eða á góðri íslensku: “þær geta sjálfum sér um kennt”. Þetta heyrðum við einmitt hjá forsætisráðherra í 10-fréttum Sjónvarps eftir 100 ára málþingið, þar sem hann taldi brýnasta mál jafnréttisbaráttunnar í dag að konur sjálfar sannfærðust um það, þegar þær færu út á vinnumarkaðinn, að kynferði þeirra skipti ekki máli fyrir laun þeirra. Já, þetta er ein skoðunin sem nú er gert jafnhátt - eða hærra - undir höfði en reynslu þeirra kvenna sem hafa reynt ranglæti á eigin líkama og hafa reynt að gera eitthvað í því. Það er nefnilega ákveðin þversögn í þessu öllu saman. Það liggur í eðli popúlísmans að rökin eru einnota og breytast eftir því hvað hentar hverju sinni. Það á sérstaklega við í jafnréttisumræðunni. Þegar konur upplifa misrétti og neita að trúa að jafnrétti sé handan hornsins, þá fá þær að heyra að kyn skipti ekki máli heldur einstaklingurinn, eða að kynjakvótar og handaflsaðgerðir og skyndilausnir séu niðurlægjandi fyrir konur (þótt þeir séu í góðu lagi fyrir karla), eða þá að þetta sé allt saman einkamál sem engum kemur við, eða þá að þetta sé tímaskekkja eða þá að allt sé þeim sjálfum að kenna – og svona til að kóróna allt saman: Ef þær ætla að gera eitthvað í málunum þá eru það öfgar.

Ágætu femínistar, látum okkur ekki dreyma um að gefast upp. Með Femínistafélaginu höfum við fengið rödd, við höfum eignast baráttuvettvang og samtakamátt. Við höfum flutt fram víglínur, ef nota má það karllæga orðalag, og nú skulum við segja blekkingunum stríð á hendur. Afhjúpum hvernig kerfið er sniðið að körlum, opinberum karlakvótana og flettum ofan af þaulsetnum hellisbúum og tímaskekkjum sem eigna sér valdastóla landsins. Og síðast en ekki síst: við skulum endurheimta skilgreiningarvald yfir því hvað eru öfgar og hvað eru ekki öfgar. Góðir femínistar – til hamingju með daginn.

Heimildir
Björn Bjarnason (2003) „Villuljós um fátækt, menntun og jafnrétti”, Morgunblaðið, 3/5, miðopna.
Edda Jóhannsdóttir (2004), „Í prinsessugír - og fíla það”, Fréttablaðið, 6/2, bls. 36.
Guðrún Bjarnadóttir (1997) „Stelpur og strákar: Hvenær fá þau sérkennslu?” Íslenskar kvennarannóknir. Erindi flutt á ráðstefnu í óktóber 1995, bls.188–195. (Ritstj. Helga Kress og Rannveig Traustadóttir), Reykjavík, Háskóli Íslands: Rannsóknastofa í kvennafræðum.
Gyða M. Pétursdóttir (2004) „Ég er tilbúin að gefa svo mikið“ Sjálfræði, karllæg viðmið og mótsagnir í lífi útivinnandi mæðra og orðræðum um ólíkt eðli, getu og hlutverk. MA-ritgerð í félagsfræði við Háskóla Íslands. Reykjavík.
Fréttir Ríkissjónvarpsins 17/3 2004, kl. 22.
Fréttir Ríkisútvarpsins 17/3 2004, kl. 18.
Inga Jóna Þórðardóttir (1980), „Valfrelsi er nauðsynlegt” í (Ingibjörg Rafnar o.fl), , Fjölskyldan í frjálsu samfélagi, bls. 122-127. Reykjavík: Hvöt Landsamband Sjálfstæðiskvenna.
Kolbrún Bergþórsdóttir (2004), „Hin fullkomna uppskrift”, Fréttablaðið, 4/2, bls. 28.
Mannlíf (2004), 1. tbl., 21. árg., janúar 2004: Viðtal við Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, bls. 62-63.
Ólöf Garðarsdóttir (2001) „Skóli og kynferði. Hugleiðingar um mun á möguleikum drengja og stúlkna til náms við upphaf skólaskyldu á Íslandi" í Kvennaslóðir. Rit til heiðurs Sigríði Th. Erlendsdóttur sagnfræðingi, bls. 419–429. Reykjavík, Kvennasögusafn Íslands.
Reykjavíkurbréf, Morgunblaðið, 27/3, 2004.
Sigríður Matthíasdóttir (2002) „Aðferðir og kenningar kynjasögunnar: þróun og framtíðarsýn” í 2. íslenska söguþingið 2002, Ráðstefnurit I (ritstj. Erla Hulda Halldórsdóttir), bls. 32-42. Reykjavík: Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands, Sagnfræðingafélag Íslands, Sögufélag.
Strákar í skóla. Erindi frá málþingi Karlanefndar Jafnréttisráðs og menntamálaráðuneytisins 27. nóvember 1997. Reykjavík, Menntamálaráðuneytið og Skrifstofa jafnréttismála. [http://bella.mrn.stjr.is/utgafuskra/?strengur=9979-821-97-3].

------------------------------------------------------------

Ávarp Katrínar Önnu á 1. maí 2004

Fundarstjóri, kæru femínistar.
Til hamingju með daginn.
Hvar er jafnréttið? Er yfirskrift fundarins í dag. Er nema von að spurt sé eftir atburði síðastliðins árs. Fyrir rúmu ári síðan var ég femínisti í frístundum. Ég reyndi að ybba gogg og ræða jafnréttismál hvenær sem færi gafst og setti fyrirtæki sem misbuðu jafnréttiskennd minni reglulega í prívat viðskiptabönn en að öðru leyti voru aðgerðir mínar litlar sem engar. Síðastliðið ár má segja að ég hafi breyst úr frístundafemínista í atvinnufemínista. Ég hef virkilega fundið á þessu ári að við höfum tækifæri til að hafa áhrif og byggja það samfélag sem við viljum sjá. Til þess þurfum við að vera baráttuglöð, tjá skoðanir okkar umbúðalaust og umfram allt láta ekki vaða yfir okkur með fáránlegum röksemdum eins og þeirri að ástæðan fyrir því að fleiri karlar eru í stjórnunar- og áhrifastöðum sé sú að hæfasti einstaklingurinn sé ávallt ráðinn! Síðastliðið ár hef ég heyrt margar álíka skemmtilegar röksemdarfærslur fyrir ójafnrétti kynjanna. Þessar röksemdir miðast flestar hverjar að því að útskýra hvernig ójafnt er jafnt.
Til að lýsa aðeins stöðunni eins og hún er í dag ætla ég að lesa fyrir ykkur pistil sem ég setti inn á umræðuvef femínistafélagsins. Pistilinn skrifaði ég sem svar til ungs karlmanns sem hélt því fram að við værum svo nálægt fullkomnu jafnrétti að það tæki því ekki að gera neitt í því. Mitt svar við því var svohljóðandi:
“Hmmm... sæji þig í anda halda því sama fram ef konur væru 70% þingmanna, karlmaður hefði aldrei verið bankastjóri, forsætisráðherra né biskup. Allir bankastjórar og seðlabankastjórar væru konur, enginn karl væri kvótakóngur, karlar fengju greitt minna en konur fyrir sömu störf og þau störf sem titluð væru karlastörf væru lítt metinn og illa borguð. Einn karlmaður væri forstjóri hjá 100 stærstu fyrirtækjum landsins og karlar væru innan við 5% stjórnarmanna í fyrirtækjum skráðum á markaði, enginn karl væri þar forstjóri. Þar fyrir utan þá þætti það sem karlar gerðu lítið fréttnæmt. Fréttatímar væru yfirfullir af því sem konur eru að gera af því að það væri merkilegt en það sem karlar gerðu væru í ansi mörgum tilfellum kallað "fótboltafréttir" og ekki vert að minnast á (sbr saumaklúbbsfréttir). Helstu birtingamyndir karla væru að birtast hálfnaktir, sólbrúnir og stæltir í kynferðislegum stellingum og það sem konum finndist skemmtilegast að pæla í varðandi karla væri hversu stórt typpi þeir væru með.
Karlar væru seldir svo hundruðum þúsundum skipti á milli landa í þeim tilgangi að neyða þá í vændi. Ef að karlar síðan svo mikið sem voguðu sér að setja út á þetta ástand þá væri þeim vinsamlegast bent á að þeir væru vælukjóar sem ættu bara að sjá að svona væri bara jafnrétti

Mistökin eru að læra ekki af sögunni. Skoðaðu áfanga í jafnréttisbaráttunni í samhengi við virkni kvennréttindahreyfinga og þá sérðu að hlutirnir gerast þegar virk barátta er í gangi. Það eina sem er nokkuð öruggt um að fara bara áfram er tíminn, allt annað getur ýmist farið aftur á bak, áfram eða staðið í stað. Það er engin trygging fyrir stöðugri framþróun og ef við erum ekki á vaktinni þá förum við afturábak. Get tekið sem dæmi að klámvæðingin setur okkur gífurlega mörg skref aftur á bak í jafnréttisbaráttunni.
Það er því enn nokkuð langt í land með að við náum jafnrétti - hvað þá fullkomnu jafnrétti. Árið 1926 var því haldið fram í Morgunblaðinu að á Íslandi ríkti fullkomið jafnrétti og svo hefði lengi verið. Við vitum í dag að þetta var ansi langt frá sannleikanum. Ekki gera sömu mistök og Mogginn árið 1926... ”
---------------

Fyrir mér er þetta málið í hnotskurn. Við erum komin ótrúlega stutt á veg og núna upplifum við bakslag. Ég ætla ekki að fara nánar út í þá sálma því að ég veit að Þorgerður gerir því góð skil hér á eftir. En málið er að við eigum ekki að sætta okkur við stöðuna eins og hún er í dag og á sama tíma verðum við að horfast í augu við það að jafnrétti kemur ekki án baráttu. Það er því undir okkur komið hversu heitt við viljum jafnréttið og hversu mikið við erum tilbúin að berjast fyrir því. Það skiptir gífurlega miklu máli að við þegjum ekki né sitjum með hendur í skauti og bíðum eftir því að hlutirnir gerist. Því þeir gerast ekki nema við látum þá gerast. En hvað getum við gert? Ég ætla að enda erindi mitt í dag á því að telja upp nokkur atriði sem hægt er að gera og hvetja ykkur til að setja ykkur markmið um að framkvæma að minnsta kosti eitt þessara atriða á næstu dögum.
Númer eitt, tvö og þrjú er að segja sína skoðun. Það á svo að heita að hér á landi ríki málfrelsi og það málfrelsi eigum við að nýta. Við erum jafnframt alin upp við það að við eigum að láta fólkinu í kringum okkur líða vel. Stundum verður það til þess að við þegjum þegar eitthvað er gert eða sagt sem okkur ekki líkar. Við viljum nefnilega halda friðinn og það verður stundum til þess að við látum ekki uppi skoðanir sem við vitum að eru þvert á það sem aðrir segja eða gera. En það eru mistök að þegja. Okkar rödd heyrist ekki og engin veit hvað við hugsum og hvað okkur finnst nema við látum heyra í okkur. Stundum þýðir þetta mótlæti en skítt með það – okkar skoðun skiptir máli. Það skiptir engu þótt einhver segi að við séum að röfla, kvarta eða kveina. Ef manni líkar ekki eitthvað þá á maður að kvarta. Svo einfalt er það. Það er ekkert neikvætt við að kvarta yfir núverandi ástandi í jafnréttismálum. Það er neikvætt að láta það yfir sig ganga þegjandi og hljóðalaust.
Næsta sem ég hvet ykkur til að gera er að trítla inn til atvinnurekandans ykkar og spyrja út í launamun kynjanna. Spyrjið hvort að laun og fríðindi kynjanna hafi verið borin saman á ykkar vinnustað og biðjið um að tölurnar verði kynntar fyrir öllum starfsmönnum. Kannski verður sagt nei – en hey, það sakar ekki að spyrja. Þið getið líka nota tækifærið og beðið um launahækkun í leiðinni, eða einhver fríðindi. Atvinnurekendum ber að greiða sömu laun fyrir sömu vinnu. Velflestir atvinnurekendur segjast gera það en rannsóknir sýna okkur annað. Fæstir greiða sömu laun fyrir sömu vinnu og það er tími til kominn að atvinnurekendur birti tölur yfir laun kynjanna á hverjum vinnustað fyrir sig.
Næst á listanum er að senda bréf til þingmanna um mál sem liggja ykkur á hjarta. Þingmenn eru ekki hugsanalesarar og besta leiðin til að láta þá vita hvað við viljum er að láta þá vita. Greinarskrif í blöðin eru líka tilvalin og bréf eða símhringingar til auglýsenda sem auglýsa á hátt sem okkur ekki líka eru líkleg til árangurs. Hættið að versla við fyrirtæki sem misbjóða jafnréttiskennd ykkar. Endilega látið þau bara vita af því af hverju þið hættið að versla við þau – annars gætu þau haldið að ástæðan fyrir því að salan minnki sé sú að þau bjóði ekki upp á nógu margar fáklæddar konur sem horfa á okkur girndaraugum.
Því fleiri sem við erum sem látum í okkur heyra, því betur mun okkur ganga.
En þó einstaklingsaðgerðir séu mikilvægar og skili miklu þá má ekki gleyma því sem við getum gert með samtakamættinum. Endilega verið virk í starfi Femínistafélagsins, skráið ykkur í hópa, á póstlistann og fylgist með á umræðuvefnum, ef þið eruð þar ekki nú þegar. Verið dugleg við að ýta á eftir aðgerðum og koma með hugmyndir. Ef að ykkur finnst hópurinn ykkar ekki nógu virkur, takið þá málin í ykkar hendur og kallið eftir fundi.

Alls ekki gleyma að mæta á fundi eða viðburði sem fjalla um ykkar hjartans mál. Ég veit að við erum öll ótrúlega upptekin við að uppfylla kröfurnar um að vinna mikið, læra mikið, halda gott heimili, ala upp börnin, hoppa og skoppa í ræktinni að ógleymdu því mikilvæga verki að horfa á sjónvarpið. En málið er samt sem áður að gefa sér tíma til að berjast fyrir því sem við viljum. Við getum ekki treyst á það að einhver annar geri það fyrir okkur því það er alls ekki víst að einhver annar vilji það sama og við og það sem einhver annar vill er ekki endilega betra eða jafngott og það sem við viljum.
Eins og ég hef sagt áður og á örugglega eftir að segja oft: Besta leiðin til að hafa áhrif er að taka þátt og láta heyra í sér. Þetta er málið í hnotskurn. Við þurfum að berjast því það er alveg ljóst að jafnrétti kemur ekki af sjálfu sér og það er orðið nokkuð ljóst að það kemur ekki án harðrar, stanslausrar baráttu. Málið er því að bretta upp ermar, vera róttæk og framkvæma. Sjáumst í baráttunni!

----------------------------------------------------------------------

Ávarp Þórhildar Þorleifsdóttur

(ávarp Þórhildar er ekki komið á vefinn)

Uppfært May 10, 2004 - Salvör Gissurardóttir