| Aftur
á forsíðu->
1.nóvember 03 í Norrænahúsi
Ræða á fundi Femínistafélagsins
“Útópía og jafnrétti”
Komið þið sæl, kæru félagar, feministar.
Ég heiti Toshiki Toma. Mér finnst gaman að fá
tækifæri til að vera hér í dag og ég
þakka ykkur fyrir það.
Í okkar nútíma samfélagi höfum við
gjarnan að leiðarljósi, meðvitað eða ómeðvitað,
tvær kennisetningar. Önnur kennisetningin er sú að
við séum öll jöfn. Hin kennisetningin er sú
að við séum öll ólík; að hvert og
eitt okkar sé einstakt. Það má kannski segja að
þessar tvær staðhæfingar séu að miklu
leyti grunnur samfélagsfræða okkar í dag, eins
og t.d. hugtaksins um mannréttindi.
Að mínu mati byggir hugtakið um útópíu
fyrst og fremst á hugmyndinni um jöfnuð mannkyns. Hins
vegar er mjög svipað hugtak og útópíu, þ.e.a.s.
himnaríki, nátengd hugmyndinni um hversu mjög við
erum ólík og einstök. Ég kem aftur að himnaríki
í lokin.
Hvað er útópía? Eins og við vitum þýðir
orðið "útópía" “hvergi”
á Latnesku. Það vísar til fullkomins heims sem
er hvergi til. Thomas More, hugmyndarfræðingur í Renaissance-hreyfingu
á 16 öld bjó til þetta orð. Útópía
er ekki bara draumur. Útópía er byggður á
gagnrýni á raunveruleika samfélagsins.
Til þess að gagnrýna það samfélag sem
við búum í þurfum við að eiga til okkar
eigin skilning á samfélaginu. Að mínu mati er
þetta atriði mjög mikilvægt. Með því
að skilja útópíu einhvers mans, getum við
um leið skilið hvernig hann viðukennir skort og galla núverandi
samfélags, og hvernig hann metur samfélagið.
T.d. er ein af forsendum femínisma sú að viðurkenna
þá staðreynd að núverandi samfélag
einkennist af yfirbyggingu karlaveldis.. Með þessari viðurkenningu
er hægt að byggja margs konar gagnrýni á samfélagið
og móta tillögur til breytingar og umbóta. Femínismi
gefur okkur þannig heildarmynd af nútíma samfélagi
og mótar um leið ákveðna feminíska-útópíu.
Ég er ekki sérfræðingur í femínisma,
en mér skilst að hugmynd “main stream” femínisma
sé að þróa og móta hugmyndir um jafnrétti
fyrir ýmsa minnihlutahópa í samfélaginu líka.
Í allri umræðu um jafnrétti, hljótum við
að þurfa að skoða líka útópíumyndir
annarra minnihlutahópa, eins og t.d. fatlaðs fólks,
samkynhneigðra innflytjenda o.fl. Á vissan hátt er hægt
að finna samhljóm margra ólíkra minnihlutahópa
um jafnrétti, en um leið hlóta þessir minnihlutahópar
að sjá samfélagið út frá öðrum
forsendum en aðrir, og um leið búa til annars konar útópíur.
Hvers konar jafnréttismál eru til í heiminum í
dag, og hvers kyns útópíur? Auðvitað sjáum
við ótal jafnréttismál á ótal forsendum,
þar á meðal milli hvítra manna og "óhvítra"manna,
milli kristinna-þjóða og múslímaþjóða,
milli “Norðurs” og “Suðurs”. Þessi
mál eru stór politísk mál, þau eru jafnréttismál.
Eins og femínismi er tæki til að berjast gegn óréttlæti
í samfélaginu, eru minnihlutahópar um víða
veröld búin að smíða sér sín
eigin hugmyndatæki í baráttunni gegn valdníðslu.
Ég tek dæmi úr kirkjulegu umhverfi, t.d. fæddist
"guðfræði svartra" (theology of black) í
svertingjahreyfingum í Bandaríkjunum, "guðfræði
frelsisins" ("liberation theology") fæddist í
samfélagsbaráttu fátæks fólks í
Suður-Ameríku og "guðfræði fólksins"
(theology of the people) fæddist í í lýðræðisbaráttu
í Suðurkóreu. Allar þessar hreyfingar smíða
sér hugmyndafræðileg tæki til að sundurgreina
samfélag sitt og heiminn okkar. Sérhvert þessara tækja
gefur okkur ákveðna heildarmynd um heimin, eins og hann lítur
út frá sjónarhorni þessara hópa.
Hvers vegna minnist ég á þetta á fundi Feminista?
Jú, þegar við hugsum um framtíðarsýn
femínista, er mér hugleikið mikilvægi þess
að við viðurkennum tilvist annarra heimsmynda og útópíumynda.
Útópíumynd er ekki aðeins ein, þær
eru mýmargar. Marxismi gerði mistök í þessu.
Við skulum læra af reynslu þeirra. Markisimi sá
heiminn í samband milli kapitalista og verkamanna og fullyrði
að þetta væri eina rétta heimsmyndin. Því
miður reyndist markisismi að vera kúgnarkerfi sjálfur
með því að fara fram hjá öðruvísi
skilningi á heiminum og neyða fólk til þess að
halda aðeins í markistaheimsmynd.
Fémnistar eru ólíkir, þótt þeiri
eigi að vera jafnir. Féminsiti getur verið ung stelpa,
Afríkubúi, fatlaður, samkynhneigður, milli, fátækur,
sjálfstæðismaður eða jafnvel einstæður
faðir. Sérhver femínisti getur verið með aðra
útópíumynd fyrir utan femínista-útópíuna.
Þetta má ekki gleymast. Ég hlustaði á Margaretu
Winberg hér um daginn og mér fannst áhugavert í
þessu samhengi að hún skilgreindi femínisma sem
tæki til að sundurgreina uppbyggingu samfélags og skilja
hana, en ekki sem endanlega hugmyndafræði.
Þegar við söfnum saman mörgum útópíumyndum
frá mismunandi fólki og skörum þær allar
undir skært sólskin, þá munum við sjá
útópíumynd sem fullnægir öllum jarðarbúum.
Hér vil ég sérstaklega nefna tvö atriði:
Þegar við skoðum heildarmyndirnar yfir þau samfélög
sem jafnréttishreyfingar mála fyrir okkur, þá
verðum við að viðukenna þær allar sem heild.
Við megum ekki skera myndirnar í sundur til þess að
sjá ekki þann hluta sem okkur langar ekki til að sjá.
T.d. þegar ég sé heildarmynd samfélags eftir
suma femínista, þá eru karlmenn þeir sem kúga
konur og njóta þess að vera karlkyn í karlaveldinu.
Í þessari mynd af heiminum stend ég sjálfur
á meðal þeirra sem kúga kvenréttindi. Ég
get ekki sem karlmaður afsalað mér ábyrgð með
því að segja "hey, ég er orðinn femínisti,
ég tek ekki þátt í karlaveldinu!”. Jafnvel
þótt að karlmenn segist vera femínistar þá
geta þeir ekki flúið ábyrgð sína á
karlaveldinu. Málið er ekki hvort við sem einstaklingar
séum með góða samviksu eða slæma, heldur
hvort við viðurkennum uppbyggingu samfélagsins og það
óréttlæti sem þar er að finna.
Sömuleiðis þegar við skoðum heimsmynd eftir óhvítamenn,
munu flestir Íslendigar verða að viðurkenna sjálfa
sig sem kúgendur. Þetta er ekki vegna þess að Ísland
hafi endilega sjálft tekið þátt í allri
kúgun rasista, , heldur vegna þess að Ísland er
mjög greinilegur hluti hins hvíta valdakerfis í heiminum.
Ef við skoðum mynd um samband milli Norðurs og Suðurs,
er Japan, heimaland mitt, bersýnilega kúgandi . Við
megum ekki að vera hrædd við að viðurkenna slíkt.
Af því að þessir heimsmyndir eru ekki endanlegur
dómur á tilveru okkar. Þær er til þess
að teikna betri útópíumyndir. Við getum ekki
borið ábyrgð á að við fæddumst sem
karlmenn, konur, Íslendingar eða Japanir, en við verðum
að bera ábyrgð á ákvörðun okkar
um framtíðarsýn samfélagsins.
En við þurfum einnig að passa okkur á því
að blanda ekki ólíkum útópíumyndum
kæruleysislega saman. Nýlega voru stofnuð Samtök
kvenna af erlendum uppruna á Íslandi. Í undirbúningi
samtakanna spunnust ýmsar umræður sem vörðuðu
bæði kvennamál og innflytjendamál. Þar heyrdist
til dæmis sú skoðun að á Íslandi sitja
íslenskir karlmenn efst í valdakerfinu, síðan
íslenskar konur í öðru sæti, þar fyrir
neðan koma innflytjendakarlmenn og svo koma innflytjendakonur allra
neðst Ég er ekki viss um að slíkar fullyrðingar
standist í raunveruleikanum. Mér sýnist þetta
vera dæmi um að hvernig hægt er að klippa til hluta
fémistamyndarinnar og hluta innflytjendamyndarinnar, og sjóða
þær svo saman í eina mynd sem hentar. Slíkt
er vitsmunaleg vanræksla og einnig hættulegt því
að það getur auðveldlega búið til aðra
neikvæða staðalmynd. Að mínu mati er nauðsynlegt
að skoða samfélagsmál sem 100 % femínistamynd
og 100 % innflytjendamynd, og að endingu sundurgreina aðstæður
innflytjendakvenna.
Að lokum langar mig til að segja ykkur frá útópíumynd
sem ég á sem prestur. Í byrjun ræðuminnar
sagði ég að útópía væri líkt
og himnaríki. Munurinn er hins vegar, að útópía
fjallar um samfélagsleg mál á meðan himnríki
endurspeglar oft einstakar óskir okkar sem einstaklingar. “Mig
langar til að hitta pabbi minn aftur sem dó þegar ég
var ungur” eða “Ég vil frelsast frá þessum
sjúkdóm sem ég er búinn að vera með
alla mína æfi”. Himnaríki endurspeglar þannig
viðbrögð við einstökum aðstæðum hvers
og eins einstaklings.
Mér finnst himnaríki vera mikilvægt, því
að með því að hugsa um himnaríki veðrur
maður að horfa á sjálfan sig og viðurkenna sinn
eigin takmörkun, vanmátt eða sársauka. Hugsjón
um himnaríkið gefur okkur færi á huggun og hjálpar
okkur að finna virði eigin lífs. Ég held að
jafnvel þótt útópía myndir rætast
á jörðinni, þá myndi hugmyndin um himinaríki
ekki hverfa. Samfélag býr til umhverfi svo að maður
geti orðið hamingjusamur, en það býr til ekki
hamingjuna sjálfa. Politík á ekki að stjórna
hamingju hverrar og einnar manneskju. Við getum ekki stjórnað
einstakleika mannsins og okkar ólíku kenndum og óskum,
jafnvel þótt við eigum öll að vera jöfn.
Mín útópía er sú að hvert og eitt
okkar geti verið stólt af sjálfu sér, geti borið
virðingu fyrir eigin tilvist og annarra og geti svo farið til
himnaríks eftir að hafa lokið lífi sínu hér
á jörðinni.
Kærar þakkir.
Ræða Toshiki Toma á Útópíuráðstefnu
á femínistavikunni 2003.
Sett
á vef 1-mar-04
Síðast uppfært
2-mar-04
af Salvöru
Á forsíðu vefs Femínistafélags
Íslands
|