Erindi Erlu Sigurðardóttur

Jónshúsi í Kaupmannahöfn, 2. október 2003

Ég var stödd á Íslandi í lok mars þegar ég lenti á fundi í Kvennagarði. Ég var spurð hvort ég væri til í að halda erindi á framhaldsstofnfundi Femínistafélagsins. “Já, já,” svaraði ég, “um hvað?” Þegar það var frágengið spurði einhver: “En eigum við þá ekki líka af fá eina unga til að tala?” Þá gerði ég mér grein fyrir því að ég var orðin miðaldra. Og kannski þess vegna var ég beðin um að fjalla hér um bylgjurnar þrjár, sagt að segja frá sögunni. Ég náði að vísu ekki að upplifa fyrstu bylgjuna, en ætla að reyna að rekja þetta í eins stuttu máli og hægt er. Það er erfitt að takmarka sig, þetta efni myndi nægja í heila þáttaröð. Þess vegna hef ég neglt þessa tölu á blað.

Þegar talað er um þriðju bylgju femínismans er ekki átt við kynslóðaskipti heldur baráttuaðferðir og inntak umræðunnar, ekki síst í ljósi þess þjóðfélags sem femínistar bregðast við hverju sinni. Jafnréttisbaráttan hefur verið háð stanslaust frá örófi alda – bylgjurnar þrjár spanna aðeins rúma öld í sögu mannkynsins og aðeins hinn vestræna heim.

Allar bylgjurnar þrjár hafa náð Íslandsströndum. Helstu áfangar í jafnréttismálum á Íslandi hafa alltaf tengst alþjóðastraumum. Því væri ekki rétt að halda því fram að Ísland sé eitthvað undraland þótt við getum státað af kvenforseta, kvenborgarstjóra og kvennaframboðum. Nei, því miður er Ísland oft líkara Papey – í opinberu rými mætti halda að aðeins byggju karlar á eyjunni.

Fyrsta bylgjan

Fyrsta bylgja femínismans reis í kringum síðustu aldamót. Kvenréttindafélag Íslands var stofnað á heimili Bríetar Bjarnhéðinsdóttur 27. janúar 1907. Helstu baráttumál félagsins voru almennur kosningaréttur kvenna og önnur mannréttindi sem okkur þykja sjálfsögð í dag. Árið 1882 höfðu ”ógiftar konur og ekkjur sem stóðu fyrir búi eða áttu með sig sjálfar eingöngu” öðlast kosningarétt. Næsti áfangi var þegar Kristján 10. konungur samþykkti stjórnarskrána 19. júní 1915 en þá fengu allar konur yfir fertugt kosningarétt. Það var hins vegar ekki fyrr en árið 1918 að konur fengu fullt og skilyrðislaust jafnrétti við karla um kosningarétt og kjörgengi til Alþingis.

Önnur bylgjan

Önnur bylgja femínismans reis á sjöunda áratugnum, á tímum róttækni og andófs á Vesturlöndum. Íslenska rauðsokkahreyfingin var stofnuð í Norræna húsinu árið 1970. Margir stofnendur hennar höfðu verið í námi á Norðurlöndum. Þessar ungu konur höfðu tekið þátt í róttækum stúdentaaðgerðum og stjórnmálastarfi. Á meðan strákarnir struku skegghýjunginn, með pípu í munnvikinu og æfðu sig í framburði á flóknum orðum, fannst konunum þær ekki teknar alvarlega. Þær þóttu duga til lítils annars en að laga te fyrir byltinguna. Ungu konurnar vildu ekki sætta sig við þetta. Aukin menntun, að ógleymdri getnaðarvarnapillunni – veittu konunum meira frelsi og sjálfstraust en áður. Konur voru ekki lengur dæmdar í ævilangan slipp í ”öruggri höfn” hjónabandsins.

Sjóndeildarhringur rauðsokkanna spannaði breitt, allt frá leghálsinum til frelsishreyfinga í þriðja heiminum. Hér í Danmörku var slagorðið ”Det private er politisk og det politiske er privat”. Íslenskar rauðsokkur, eða rauðsokkar (því það voru einstaka karlar í hreyfingunni) voru með aðeins öðru vísi áherslur en danskar rauðsokkur. Danskar rauðsokkur sátu saman í hring í grunnhópum en á Íslandi voru tengslin við verkalýðshreyfinguna sterkari. Einn helsti minnisvarðinn um aðra bylgju femínismans var kvennaverkfallið á degi Sameinuðu Þjóðanna 24. október 1975. Þá yfirgáfu bókstaflega allar konur vinnustaði sína og heimili og fylltu Lækjartorg og nálægar götur. Um þetta leyti kom hljómplatan ”Áfram stelpur” út og litlu börnin lærðu að syngja: ”Í eðli þínu ertu bara reglulega kvenleg, Signý.”

Rauðsokkurnar lögðu áherslu á flatt samstarf sem andsvar við ”hírarkí” eða goggunarröð strákanna. Þetta fyrirkomulag átti eftir að setja svip sinn á Kvennaframboð og Kvennalista þegar til þeirra var stofnað.

Kvennahóparnir í Kaupmannahöfn

Hér leyfi ég mér að koma með smá útúrdúr, sem tengist þessum sal sem við sitjum í núna. Haustið 1979 bættust margar íslenskar rauðsokkur og aðrir róttæklingar við námsmannanýlenduna hér í borg. Þar má nefna Kristínu Ástgeirsdóttur, Guðrúnu Ögmundsdóttur, Kristínu Á. Ólafsdóttur, Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur og fleiri. Við stofnuðum íslenska kvennahópa sem fjölluðu um allt frá kynferðislegri fullnægingu kvenna til stöðu kynsystra þeirra í Rússlandi. Þarna var líka blandaður hópur sem í voru einn eða tveir karlmenn. Við hittumst mánaðarlega í Jónshúsi á s.k. kvennakvöldum en þeim mátti alls ekki rugla saman við konukvöldin. Konukvöldin þóttu ekki merkileg, þar voru konur bara mættar til að tala saman á meðan okkur fannst við ræða hlutina af tilhlýðilegri pólitískri skarpskyggni. Sem sú miðaldra og milda kona sem ég er í dag er ég ekki frá því að það hafi gætt viss aldursfasisma meðal okkar baráttusystranna.

Kvennahóparnir störfuðu hér í þrjú ár, við gerðum m.a. blaðið ”Forvitin rauð – í Kaupmannahöfn” og gáfum það Rauðsokkahreyfingunni á Íslandi.

Smám saman tíndust konurnar heim – og tóku virkan þátt í stofnun Kvennaframboðs árið 1982. Þær höfðu meðal annars heyrt um nýjung í fræðunum, sem kölluð var ”kvindelige livssammenhænge”, en á íslensku var hún kölluð ”reynsluheimur kvenna”. Þetta hugtak átti eftir að setja sterkan svip á umræðurnar í upphafi kvennaframboðanna. Þetta hugtak var m.a. uppgjör við þann ríkjandi hugsunarhátt í jafnréttisbaráttunni að konur ættu ekki bara að vera jafningjar karla – heldur voru karlar viðmiðið. Í því fólst viss fyrirlitning á því sem kvenlegt þótti. Vinkona mín, Ingibjörg Rán, sem situr þarna við gluggann var í Rauðsokkahreyfingunni. Hún sagði mér einhvern tíma frá því þegar hún mætti til landsins sem spennur í hárinu og við hana var sagt: ”Ósköp ertu pjátursleg, Ingibjörg!” Nú, á seinni hluta annarar bylgju femínismans, þótti í lagi að vera kona með spennu í hárinu – það var eðlilegur hluti af reynsluheimi kvenna.

Stjórnmál, lög og stofnanir

Aftur til Íslands. Vorið 1982 fékk Kvennaframboðið tvær konur kjörnar í borgarstjórn í Reykjavík og tvær í bæjarstjórn á Akureyri. Ári síðar bauð Kvennalistinn fram til þings og fékk þrjár konur inn. Konur voru orðnar þreyttar á að vera skrautfjaðrir og varaskeifur í stjórnmálaflokkum landsins. Kannast einhver við það?

Á þessum árum ávannst margt í jafnréttismálum, bæði á Íslandi og erlendis. Í hinum akademíska heimi var lagður hornsteinn að kvennafræðum og þar með að því sem átti eftir að hafa mikil áhrif á þá þriðju bylgju femínismans sem við upplifum nú.

Í opinberri stjórnsýslu gengu ný lög í gildi og nýjar stofnanir urðu til. Jafnréttisráð var stofnað, ný fóstureyðingarlög voru samþykkt árið 1975 og jafnréttislögin ári síðar. (Í kvöld er sjónvarpsdagskrá á DR2 helguð því að 30 ár eru liðin síðan Danir fengu sína fóstureyðingalöggjöf). - Tuttugu árum síðar ruddi samþættingaraðferðin svokallaða sér til rúms í opinberri stjórnsýslu og stefnumótun. Hún felst í því að fólk skuli alltaf vera meðvitað um það að það eru tvö kyn, þegar ákvarðanir eru teknar, því afleiðingar þeirra geta haft mismunandi áhrif á karla og konur. Jafnréttismál eru ekki lengur einkamál kvenna, heldur markmið beggja kynja.

Nú mætti halda að markinu væri náð en því var öðru nær. Það myndaðist einhver bakslagur í þjóðfélaginu. Kvennalistinn tvístraðist árið 1997 þegar hluti hans gekk til liðs við Samfylkinguna, annar hópur gekk til liðs við Vinstri græna en margir femínistar lentu líka á pólitískum vergangi. Kvennalistinn var endanlega lagður niður árið 1999.

Á undanförnum árum hefur opinber umræða á Íslandi borið merki um hugarfarslega afturför. Frumstæð og skammsýn einstaklingshyggja virðist hafa tekið völdin. Fjölmiðlamenn á besta aldri hafa barið á bumbuna á sér og gert heldur betur grín að hausatalningu jafnréttissinna. Það var eins og aukin þekking sem dafnaði og óx í háskólaumhverfinu hafi engan veginn skilað sér á opinberum vettvangi. Allt jafnréttistal þótti púkalegt og kerlingarlegt. Ljóstýran í þessu skammdegi voru ungu femínistarnir sem stofnuðu bríetarnar. Þær vildu sjálfar skilgreina kynferði sitt og stöðu í þjóðfélaginu. Nokkrar þeirra eru mættar hér í kvöld, já sumar eru komnar yfir Eyrarsundið frá Svíþjóð. Bríetarnar gáfu m.a. út bókina Píkutorfuna sem var að hluta til þýðing á sænskri bók með sama heiti.

Þó höfðu kynjafræðin í Háskólanum eflst og þau áttu eftir að gegna mikilvægu hlutverki þegar feminísk bylgja reis á ný í byrjun þessa árs. Það voru fræðikonurnar sem opnuðu femínistapóstlistann fræga og það voru þessar konur sem kölluðu til stofnfundar Femínistafélags Íslands. Sjálfar líka þær sér við ljósmæður.

Þegar önnur bylgjan ríkti, þ.e. á tíma rauðsokkanna var það oft höfuðverkur róttækra kvenna að venjulegar verkakonur kynnu ekki að meta framlag þeirra. Á móti vildu verkakonurnar ekki láta einhverjar menntakonur segja sér fyrir verkum. Í dag virðist konum í háskólanum takast það sem er markmið allra háskólamenntaðra manna; að láta þekkinguna nýtast og dafna í samspili við lífið og umræðuna í þjóðfélaginu. Umræðan og aðgerðirnar sem Femínistafélag Íslands hefur staðið að hafa verið einstaklega áhrifaríkar enda hafa þær vakið athygli fjölmiðla. Það er ekki bara sagt: ”en mér finnst…” heldur er vitnað yfirvegað til staðreynda af miklu sjálfstrausti og jafnvægi. Ég er ekki þar með að segja að ekki séu skrækar raddir á femínistapóstlistanum, en þeim er mætt með rökum.
Því hefur ekki verið hægt að sundra femínistum á þeim forsendum að menntakonur, verkakonur og aðrar konur eigi ekkert sameiginlegt.

Annar styrkur sem einkennir þriðju bylgjuna eru karlarnir. Á framhaldsstofnfundi Femínistafélagsins sá ég stóran hóp ungra karla. Við, sem miðaldra erum, vorum mjög tortryggnar í garð karla sem flæktust inn á femínistasamkundur. Enda var ákveðið að banna körlum aðgang til þess að konur gætu talað án þess að þaggað væri niður í þeim. Í dag virðist þetta hafa breyst. Bæði viðhorf kvenna til karla, en eins virðast ungu strákarnir vera einlægir femínistar. Eins og einn þeirra komst að orði á fundinum: ”Okkur finnst ekkert skemmtilegt að vita til þess að vinkonur okkar eigi eftir að fá lægri laun en við.”

Þriðji styrkurinn sem ég vil nefna er samspil kynslóðanna. Það er eðlilegt að áhugmál femínista séu mismunandi, meðal annars vegna þess hvar við erum staddar í lífinu hverju sinni. Ég verð að viðurkenna það að ég hef mjög lítinn áhuga á dagvistunarmálum í dag og er dauðfegin því að þurfa ekki að liggja andvaka út af þeim. Ég þarf heldur ekki að kvarta undan kynferðislegri áreitni. Hins vegar er ég agndofa yfir því þegar hæfum miðaldra konum er bolað til hliðar í atvinnulífinu og stjórnmálum. Ég er líka miður mín út af klámvæðingu í þjóðfélaginu; hvort sem það birtist í lólítuklæðum litlu stelpnanna, auglýsingum eða vændi. Svo ég minnist ekki á molduxana sem sitja rígfastir á valdastólum og finnst þeir eiga heima þar. Því á ég jafn mikið erindi í Femínistafélag Íslands og Olla bríet, Ingibjörg Rán rauðsokka og Gísli Hrafn femínisti.

Á framhaldsstofnfundinum voru ekki bara karlar, heldur líka konur af öllum kynslóðum. Þarna voru konur á sjötugsaldri úr Kvenréttindafélaginu, fimmtugar rauðsokkur, fyrrverandi þingkonur Kvennalistans að ógleymdum ungu stúlkunum öllum, sem eru sannkölluð forseta- og forsætisráðherraefni framtíðarinnar.

Og fjórða atriðið sem ég vil nefna í lokin, sem er tvímælalaus styrkur Femínistafélags Íslands, er dreifing okkar. Við erum alls staðar. Femínistapóstlistinn hefur gert það að verkum að íslenskir femínistar úti um allan heim geta verið með. Þegar ég til dæmis opnaði tölvuna mína að morgni 8. mars las ég skeyti frá íslenskri konu í París sem var á leiðinni í göngu með afrískum konum. Síðar sama dag sá ég fréttamynd í sjónvarpinu af þeirri göngu og hugsaði: Þarna erum við! - Þegar umræðurnar um smekklausar og kjánalegar auglýsingar Flugleiða stóðu sem hæst, komu skeyti frá London og víðar þar sem sagt var frá viðbrögðum almennings við þeim.

Við erum ekki í útlegð í útlöndum, það sitja allir við sama borð. Við getum lagt okkar til málanna. Því vil ég hvetja ykkur til að fara inn á vefinn
www.feministinn.is
og skrá ykkur á póstlistann og vefumræðurnar.

2. október 2003

Erla Sigurðardóttir

Síðast uppfært 20-oct-03 af Salvöru
feministinn@feministinn.is